ਮੁਗਲੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ: ਮਲਿਕਾ ਨੂਰਜਹਾਂ ਬੇਗਮ

ਮੁਗਲੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ: ਮਲਿਕਾ ਨੂਰਜਹਾਂ ਬੇਗਮ

 

ਲੇਖਕ: #ਬਲਰਾਜ #ਸਿੰਘ #ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ. 

ਮੁਗਲ ਮਲਿਕਾ ਨੂਰਜਹਾਂ (Noor Jahan) ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (1577–1645) ਸੀ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਉਸਦਾ ਲਕਬ ਸੀ। 'ਨੂਰਜਹਾਂ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ"। ਇਹ ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਲਿਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫੈਸਲੇ ਵੀ ਆਪ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, , ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। । ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਮਲਿਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ, ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ।

ਉਹ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ 'ਗਿਆਸ ਬੇਗ' ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸੀ।

 

ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ 'ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ' ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਮੀਨਾ ਬਾਜ਼ਾਰ' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ। 1611 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ 20ਵੀਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 'ਨੂਰ ਮਹਿਲ' (ਮਹਿਲ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ) ਅਤੇ ਫਿਰ 'ਨੂਰਜਹਾਂ' (ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।

 

ਜਹਾਂਗੀਰ ਉਸ ਦਾ ਇੰਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਇੱਕ ਪਿਆਲਾ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਸਾ ਸ਼ੋਰਬੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀ ਮਲਿਕਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

 

ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਖਰਾਬ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਆਦਤ ਕਾਰਨ, ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਇਕਲੌਤੀ ਮੁਗਲ ਮਲਿਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ (ਫਰਮਾਨਾਂ) 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ।

 

ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸੈਨਾਪਤੀ 'ਮਹਾਵਤ ਖਾਨ' ਨੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੜਾਈ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਦੀ ਸੀ।

 

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਨੂਰਜਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ (ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ (ਮਸਕੇਟ) ਚਲਾਈ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।'

ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਕਸੀਦੇ ਪੜ੍ਹੇ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 6 ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ 'ਜੁੰਟਾ' (ਪਾਵਰਫੁੱਲ ਕੁਨਬਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ (ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ)ਨੂੰ 'ਇਤਮਾਦ-ਉਦ-ਦੌਲਾ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਸੀ। ਭਰਾ (ਆਸਿਫ਼ ਖਾਨ) ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸੀ। ਭਤੀਜੀ (ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ), ਆਸਿਫ਼ ਖਾਨ ਦੀ ਬੇਟੀ ਅਰਜੁਮੰਦ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ' ਬਣੀ) ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਅਤੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭੂਆ-ਭਤੀਜੀ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮੁਗਲ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਸੀ।

ਨੂਰਜਹਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਕਈ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਹਰ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਇਤਰ (perfume) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਖੋਜੀ ਸੀ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ)। ਉਸਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 'ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ' ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਕਬਰਾ (ਇਤਮਾਦ-ਉਦ-ਦੌਲਾ) ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬੇਬੀ ਤਾਜ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਫੇਦ ਪੱਥਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ 'ਤਾਜ ਮਹਿਲ' ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਗਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ (Pietra Dura) ਦੀ ਜੜ੍ਹਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ।

 

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਆਰਾਮਗਾਹ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਦਰਾ (ਲਾਹੌਰ) ਵਿਖੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਕਬਰਾ ਬਣਵਾਇਆ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਸਿਰਫ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਫੈਸ਼ਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜੋ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਨੂਰ-ਮਹਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੰਨਾ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।

 

ਉਸਨੇ ਕੱਪੜਿਆਂ 'ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਰੀਕ ਨੱਕਾਸ਼ੀ (Badla/Zari) ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਦੁਲਹਨਾਂ ਸਫੇਦ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਨੂਰਜਹਾਂ ਸਟਾਈਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ), ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ 'ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ' ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਇਤਰ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ' (ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਅਰਕ) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਰਖ਼ਾਨ (ਡਿਨਰ ਟੇਬਲ) ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੁਆਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭੇ। ਉਹ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਵਲ (ਪੁਲਾਓ) ਨੂੰ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਰਕ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਮੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।

 

ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ (1627) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ 18 ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਉਸਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਥ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਖਰਚ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਦਿਲ ਔਰਤ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 'ਮਜ਼ਲੂਮ' (ਬੇਸਹਾਰਾ) ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਇੱਕ ਫੰਡ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਰੀਬ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਜ ਦਿੱਤਾ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਬਾਗ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ੇਅਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਲਿਕਾ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਬਰ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਲਈ ਕਬਰ ਦੇ ਕਤਬੇ (Epitaph) ਵਜੋਂ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ੇਅਰ ਖੁਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ,

 

"ਬਰ ਮਜ਼ਾਰੇ ਮਾ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਨੈ ਚਰਾਗ਼ੇ ਨੈ ਗੁਲੇ,

ਨੈ ਪਰੇ ਪਰਵਾਨਾ ਸੋਜ਼ਦ, ਨੈ ਸਦਾਏ ਬੁਲਬੁਲੇ।"

 

"ਨਾ ਲੜੀ (ਦੀਵਾ) ਹੋਵੇ, ਨਾ ਗੁਲਾਬ ਹੋਵੇ... ਨਾ ਭੌਰੇ ਦੇ ਪਰ ਸੜਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਬੁਲਬੁਲ ਗਾਵੇ।" (ਭਾਵ: ਮੇਰੀ ਕਬਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਾ ਹੋਵੇ)।

 

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ:

ਬਰ ਮਜ਼ਾਰੇ ਮਾ ਗ਼ਰੀਬਾਂ: ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ (ਨਿਮਾਣਿਆਂ) ਦੀ ਕਬਰ 'ਤੇ।

ਨੈ ਚਰਾਗ਼ੇ ਨੈ ਗੁਲੇ: ਨਾ ਕੋਈ ਦੀਵਾ (ਚਿਰਾਗ) ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਫੁੱਲ (ਗੁਲ)।

ਨੈ ਪਰੇ ਪਰਵਾਨਾ ਸੋਜ਼ਦ: ਨਾ ਹੀ (ਦੀਵਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ) ਕਿਸੇ ਪਰਵਾਨੇ (ਭੌਰੇ) ਦੇ ਖੰਭ ਸੜਨ।

ਨੈ ਸਦਾਏ ਬੁਲਬੁਲੇ: ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ (ਫੁੱਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ) ਬੁਲਬੁਲ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਵੇ।

 

ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਔਰਤ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਇੰਨੀ ਸਾਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰੌਣਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਜੀਵ (ਪਰਵਾਨੇ ਜਾਂ ਬੁਲਬੁਲ) ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਪਹੁੰਚੇ।

 

ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।