ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਨਾਇਯਾਬ ਨਿਆਮਤ: ਕਸਤੂਰੀ

 ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਨਾਇਯਾਬ ਨਿਆਮਤ: ਕਸਤੂਰੀ

ਲੇਖਕ: #ਬਲਰਾਜ #ਸਿੰਘ #ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.

 

ਕਸਤੂਰੀ (Kasturi), ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Musk ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ 'Moschus' ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ 'moskhos' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਮੁਸ਼ਕ' (Muska) ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅੰਡਕੋਸ਼" ਜਾਂ “ਥੈਲੀ"।

ਕਸਤੂਰੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ (Musk Deer) ਦੇ ਪੇਟ ਅਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਭੀ (ਧੁੰਨੀ) ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇੱਕ ਥੈਲੀ ਨੁਮਾ ਗ੍ਰੰਥੀ (Gland) ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਾਦਾ ਮਿਰਗ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਰ ਮਿਰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਦੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਾੜ੍ਹੇ ਤਰਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦਾਣੇਦਾਰ ਪਾਊਡਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

 

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਿਰਗ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ "ਅੰਮ੍ਰਿਤ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

 

ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖਾਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:

"ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਖੁਦ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਨੇਕ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਖੁਦ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

 

ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

1 ਸੱਚ: ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਛੁਪਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2 ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੋਜ: ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੈ।

3 ਅਨਮੋਲ ਗੁਣ: ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਨਮੋਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਗੰਧ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

 

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਇਨਸਾਨੀ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। 

 

"ਜਿਉ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗੁ ਨ ਜਾਣੈ ਭ੍ਰਮਦਾ ਬਹੁਤੁ ਵਾਢੀਆ ॥"

(ਮਿਰਗ ਆਪਣੀ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।)

 

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਰਗ ਖੁਦ ਇਸ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਰੱਬ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 

"ਮ੍ਰਿਗ ਮਾਹਿ ਜੈਸੇ ਕਸਤੂਰੀ ਬਸਤ ਹੈ, ਭ੍ਰਮਿਓ ਢੂੰਢੇ ਘਾਸੁ ॥”

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਆਤਮ-ਖੋਜ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੱਬੀ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਮਹਿਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

 

"ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਲਾਲੋ ਲਾਲੋ ਕਸਤੂਰੀ ਚੰਦਨੁ ॥”

(ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲਾਲ ਹੀਰਾ, ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਹੈ।)

 

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਂਗ ਅਨਮੋਲ ਅਤੇ ਮਹਿਕਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ (ਬੁਰਾਈਆਂ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਦਾਹਰਣ (Metaphor) ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

 

ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ) ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

 

"ਸਭੁ ਤਨੁ ਮਨੁ ਹਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਵਸਿਆ ਮਨਿ ਸੋਇ ॥"

(ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਮਹਿਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਮਿਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੱਸ ਬਾਹਰ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ:

 

"ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਹਿਰਣੁ ਕਸਤੂਰੀ ਕਾਰਣਿ ਬਹੁਤੁ ਧਾਵੈ ਭ੍ਰਮਿ ਭੁਲਾਇਆ ॥"

ਭਾਵ, ਹਿਰਨ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰ ਦੌੜਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ (ਹਿਰਦੇ) ਵਿੱਚ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

 

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ (Gurbani) ਉਹ ਕਸਤੂਰੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਂਗ ਨਾਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ "ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੱਟ" (ਸਤਸੰਗਤ) ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨੇਕੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸਲੋਕ ਵੀ ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:

"ਕਬੀਰ ਮਨੁ ਮੁਨਿ ਭਇਆ ਗੋਪੀਨਾਥੁ ॥"

 

ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਂਗ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰਥਕ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਮਨ ਦੀ ਬੁਰਾਈ (ਦੁਰਗੰਧ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਤਿਲਕ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਮਹਿਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਮਰਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਰੰਗ (ਕਾਲਾ, ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ) ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹਨ, ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਮਰਕੋਸ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਮਲਿੰਗਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੋਸ਼ ਹੈ। ਅਮਰਕੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਜ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

ਕਸਤੂਰੀ (Kasturi): ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ 'ਕਸਤ' ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇਣਾ'। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਰਗ (ਹਿਰਨ) ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਮ੍ਰਿਗਮਦ (Mrigamada):

ਮ੍ਰਿਗ: ਹਿਰਨ

ਮਦ: ਨਸ਼ਾ ਜਾਂ ਮਸਤੀ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਹਿਰਨ ਦਾ ਮਦ'। ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਹਿਰਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਤੇਜ਼ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਮਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮ੍ਰਿਗਨਾਭੀ (Mriganabhi): ਇਹ ਨਾਮ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਨਰ ਹਿਰਨ ਦੀ ਨਾਭੀ (Navel) ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਮ੍ਰਿਗਨਾਭੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਭੇਦ (Sahasrabheda): ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇਸਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਹੈ। 'ਸਹਸ੍ਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ (ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲਤਾਕਸਤੂਰੀ (Latakasturi) ਜਾਂ ਕਸਤੂਰਿਕਾ: ਕੁਝ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਕਸਤੂਰਿਕਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ 'ਦੇਵ-ਗੰਧ' (ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਤਿਲਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ 10ਵੇਂ ਸਕੰਧ (Canto 10) ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਲੇਪ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ "ਕਸਤੂਰੀ ਤਿਲਕਮ" ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ 'ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸ਼ਟਕਮ' (Sri Krishnashtakam) ਅਤੇ ਵਿਲਵਮੰਗਲ ਸਵਾਮੀ (ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 'ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਰਣਾਮ੍ਰਿਤਮ' (Sri Krishna Karnamrutam) ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਲੋਕ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

 

कस्तूरीतिलकं (संस्कृतम्)

कस्तूरीतिलकं ललाटफलके वक्षःस्थले कौस्तुभं

नासाग्रे वरमौक्तिकं करतले वेणुं करे कङ्कणम् ।

सर्वाङ्गे हरिचन्दनं सुललितं कण्ठे च मुक्तावलिं

गोपस्त्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणिः ॥

 

ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਿਕ ਅਰਥ:

ਕਸ੍ਤੂਰੀਤਿਲਕਂ (Kasturi-tilakam): ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਤਿਲਕ।

ਲਲਾਟਫਲਕੇ (Lalate-phalake): ਮੱਥੇ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ (ਸਤ੍ਹਾ) ਉੱਤੇ।

ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ੍ਥਲੇ (Vakshah-sthale): ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ।

ਕੌਸ੍ਤੁਭਂ (Kaustubham): ਕੌਸਤੁਭ ਨਾਮ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ।

ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ (Nasagre): ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ।

ਵਰਮੌਕ੍ਤਿਕਂ (Vara-mouktikam): ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੋਤੀ।

ਕਰਤਲੇ (Karatale): ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ।

ਵੇਣੁਂ (Venum): ਬੰਸਰੀ।

ਕਰੇ (Kare): ਹੱਥ (ਕਲਾਈ) ਵਿੱਚ।

ਕੰਕਣਮ੍ (Kankanam): ਕੰਗਣ।

ਸਰ੍ਵਾਂਗੇ (Sarvange): ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ।

ਹਰਿਚੰਦਨੰ (Hari-chandanam): ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ।

ਸੁਲਲਿਤੰ (Sulalitam): ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਮਨਮੋਹਕ।

ਕੰਠੇ (Kanthe): ਗਲੇ ਵਿੱਚ।

ਮੁਕ੍ਤਾਵਲਿਂ (Muktavalim): ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ।

ਗੋਪਸ੍ਤ੍ਰੀ-ਪਰਿਵੇਸ਼੍ਟਿਤੋ (Gopastree-pariveshtito): ਗੋਪੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।

ਵਿਜਯਤੇ (Vijayate): ਜੈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।

ਗੋਪਾਲ ਚੂੜਾਮਣਿਃ (Gopala Chudamanih): ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਤਾਜ (ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ)।

 

ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਆਖਿਆ

ਕਸਤੂਰੀ ਤਿਲਕੰਮ ਲਲਾਟ-ਫਲਕੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ (ਲਲਾਟ) 'ਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਤਿਲਕ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ੍ਥਲੇ ਕੌਸ੍ਤੁਭੰਮ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ 'ਕੌਸਤੁਭ' ਨਾਮ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਮਣੀ (ਹੀਰਾ) ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਵਰਮੌਕ੍ਤਿਕੰਮ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮੋਤੀ (ਨੱਥ) ਹੈ।

ਕਰਤਲੇ ਵੇਣੁਂਮ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਸਰੀ (ਵੇਣੂ) ਹੈ।

ਕਰੇ ਕੰਕਣਮ੍: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਾਂਗੇ ਹਰਿਚੰਦਨੰਮ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕੰਠੇ ਚ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲਿਂਮ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ "ਗੋਪਾਲ ਚੂੜਾਮਣਿ" (ਗਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੱਠ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ:

कस्तूरीतिलकं: ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਤਿਲਕ।

कौस्तुभं: ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ।

वरमौक्तिकं: ਨੱਕ ਦਾ ਮੋਤੀ।

वेणुं: ਬੰਸਰੀ।

कङ्कणम्: ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਕੰਗਣ।

हरिचन्दनं: ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ।

मुक्तावलिं: ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ।

गोपस्त्रीपरिवेष्टितो: ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਗੋਪਾਲ।

 

ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ 'ਅਰਣਿਆ ਕਾਂਡ' (ਜੰਗਲ ਦਾ ਅਧਿਆਏ) ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਛਮਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੜੇ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਿਰਨ (ਮਾਰੀਚ) ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੁੰਨੀ (Navel) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿਰਨ ਉਸ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਿਕ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਸਾਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਰਾਮ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

 

ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਅਤੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਮਾਰੀਚ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਿਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਭਰਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ "ਆਤਮ-ਗਿਆਨ" ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

 

"ਕਸਤੂਰੀ ਕੁੰਡਲ ਬਸੈ, ਮ੍ਰਿਗ ਢੂੰਢੈ ਬਨ ਮਾਹਿ। ਤਿਉਂ ਘਟ-ਘਟ ਰਾਮ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੇਖੇ ਨਾਹਿ।”

 

ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਕੁੰਡਲ ਬਸੈ: ਕਸਤੂਰੀ (ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਖੁਸ਼ਬੂ) ਹਿਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੁੰਨੀ (ਨਾਭੀ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮ੍ਰਿਗ ਢੂੰਢੈ ਬਨ ਮਾਹਿ: ਪਰ ਹਿਰਨ ਇਸ ਭੇਦ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਕੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿਉਂ ਘਟ-ਘਟ ਰਾਮ ਹੈ: ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਰਾਮ) ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ (ਘਟ-ਘਟ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇਖੇ ਨਾਹਿ: ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੇ।

 

ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ 'ਤੇ ਤਿੱਲਕ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਅਸ਼ਟਗੰਧ' (ਅੱਠ ਪਵਿੱਤਰ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾ, ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ 'ਰਾਜਸੀ ਔਸ਼ਧੀ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਗਰਮ ਤਾਸੀਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ "ਰਾਜਸੀ ਸੁਗੰਧ" ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਾਹਿਤ, ਹਦੀਸ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ 'ਇਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਦੀਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਨਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਂਗ ਮਹਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੁਸਲਿਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਤਰ ਲਗਾਉਣਾ ਸੁਨੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੁਗੰਧ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੇਕ ਬੰਦਾ ਰੱਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

 

ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ (Old Testament) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੇ ਕੀਮਤੀ ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ 'Song of Solomon' ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਿਆਰ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਸੌਂਗ ਆਫ ਸੋਲੋਮਨ' (Song of Solomon), ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੀਤ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ 'ਕਸਤੂਰੀ' (Musk) ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁਰ (Myrrh) ਅਤੇ ਊਦ (Aloes) ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

 

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 'ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ' ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਸੌਂਗ ਆਫ ਸੋਲੋਮਨ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਵਰਗੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

 

1. ਬਾਗ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ (Chapter 4:13-14)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਾਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ:

"ਤੇਰੇ ਪੌਦੇ ਅਨਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਰੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਫਲ, ਹਿਨਾ ਅਤੇ ਜਟਾਮਾਸੀ ਹਨ। ਜਟਾਮਾਸੀ ਅਤੇ ਕੇਸਰ, ਕਾਨਾ ਅਤੇ ਦਾਰਚੀਨੀ, ਧੂਫ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ; ਮੁਰ (Myrrh) ਅਤੇ ਊਦ (Aloes), ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ।"

ਇੱਥੇ 'ਮੁਰ' ਅਤੇ 'ਊਦ' ਉਹ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

2. ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਮਹਿਕ (Chapter 5:13)

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਸੁਲੇਮਾਨ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:

"ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਕਿਆਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ... ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਸੋਸਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਰ (Myrrh) ਚੋਂਦਾ ਹੈ।"

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ (ਧੰਮਪਦ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਨ ਜਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕੋ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ:

ਕਸਤੂਰੀ = ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ।

 

ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਰਗ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ 'ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ' ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਲੁਕਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚਾ ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਹਿਕ ਛੱਡ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਨਸਾਨੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਂਗ ਆਪੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 'ਕਸਤੂਰੀ' (Musk) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ, ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 

ਫਰੀਦਾ ਰਾਤਿ ਕਥੂਰੀ ਵੰਡੀਐ ਸੁਤਿਆ ਮਿਲੈ ਨ ਭਾਉ ॥

ਜਿੰਨ੍ਹ੍ਹ ਕੰਣਿ ਨਿਦ੍ਰਾਵਲੀ ਤਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮਿਲਣੁ ਕੁਆਉ ॥੮੦॥

 

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਤ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਪਹਿਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ) ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਜਾਂ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਇਲਾਹੀ ਦਾਤਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰੱਬੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਵੀ ਅਨਮੋਲ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਜੋ ਗਫ਼ਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਆਲਸੀ ਹਨ), ਉਹ ਇਸ ਕੀਮਤੀ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਕਲਾਮ ਦਾ ਸਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਤੜਪ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।

 

ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

 

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਮੱਕੇ-ਮਦੀਨੇ ਜਾਂ ਮੰਦਰਾਂ-ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੰਝ ਵਸਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਸਤੂਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦਾ, ਉਹ ਉਸੇ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੂਫ਼ੀ ਰੰਗ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ:

"ਇਸ਼ਕ ਛਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਛਪਦਾ, ਜਿਉਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਲਪਟ ਪਿਆਰੀ।"

 

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।

 

ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਵਿੱਚ, ਕਸਤੂਰੀ (ਮੁਸ਼ਕ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਨਜ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਖ਼ੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਲੰਕਾਰ (Metaphor) ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਸਤੂਰੀ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਜਦੋਂ ਹੀਰ ਦੇ ਨਖ਼ਸ਼ਿਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਤਤਾਰ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ 'ਖ਼ੁਤਨ' ਜਾਂ 'ਤਤਾਰ' ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

 

"ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕ ਤਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਰੰਗ ਰੂਪ ਪਰ ਪਰੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਮੀਆਂ।"

 

ਇੱਥੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਤਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਛੁਪਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਛੁਪਦੀ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀਰ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਉਸ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੂਰੇ ਝੰਗ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ 'ਨਾਫੇ' (Musk-bag) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮੂਰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕ-ਅੰਬਰ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀਰ ਦੇ 'ਨਖ਼ਸ਼ਿਖ' (ਪੈਰ ਦੇ ਨਖੁ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੀ ਸਿਖਰ ਤੱਕ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਜਿਸ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਹੀਰੇ, ਜਵਾਹਰਾਤ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ—ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

 

"ਹੀਰ ਆਖਦੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੰਮੀ, ਸੂਰਤ ਪਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਮਨੂਰ ਦੀ ਹੈ।" "ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕ ਤਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਾਭੀ ਕੁੰਡਲੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋਈ ਦੂਰ ਦੀ ਹੈ।"

 

ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਤਾਰ (Tartary) ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਤਤਾਰ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

 

ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ: ਇੱਥੇ ਵਾਰਿਸ ਨੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਨਾਭੀ (ਜਿੱਥੇ ਕਸਤੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀਰ ਦੇ ਲੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।

 

ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਰੰਗ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀਰ ਦੇ ਨੱਕ ਨੂੰ 'ਚੰਬੇ ਦੀ ਕਲੀ', ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ 'ਚਿੱਟੇ ਮੋਤੀ' ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ 'ਚੌਧਵੀਂ ਦੇ ਚੰਦ' ਵਾਂਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਕਸਤੂਰੀ' (ਮੁਸ਼ਕ) 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

 

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਹੀਰ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਰਾਂਝਾ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੀਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਕਸਤੂਰੀ ਉਸ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ (purity) ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

 

ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹੀਰ ਤੁਰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਰਾਹ ਮਹਿਕ ਉੱਠਦੇ ਸਨ:

"ਮੁਸ਼ਕ-ਅੰਬਰ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੈਰ ਸੋਹਣੀ ਹੀਰ ਧਰਦੀ ਹੈ।"

 

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਹ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਯਾਬ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ (ਕਸਤੂਰੀ) ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

 

ਓਸ਼ੋ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਓਸ਼ੋ ਅਕਸਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਓਸ਼ੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਖੁਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਧਨ, ਰੁਤਬੇ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਹਿਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਅਨੰਦ" (Bliss) ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਓਸ਼ੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਨ ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਰਨ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉਡਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਗਲੀ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰ ਦੌੜਦੇ ਰਹੋਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੋਗੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੈ।

 

ਓਸ਼ੋ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਿਰਨ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਓਸ਼ੋ ਲਈ "ਧਿਆਨ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਇਹੀ ਹੈ—ਬਾਹਰਲੀ ਦੌੜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ (Turning Inward)।

 

ਓਸ਼ੋ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ। ਕਸਤੂਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹੋ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓਗੇ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲਓਗੇ।”

 

ਕਈ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗੀ ਕਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

"ਤਨ ਭਸਮ ਲਗਾਈ, ਗਲੇ ਮੁੰਡ ਮਾਲਾ, ਪਰ ਸਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ।"

 

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਬਾਹਰੋਂ ਭਸਮ (ਸੁਆਹ) ਲਗਾ ਕੇ ਬੜੇ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੇ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਨ।

ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਵੈਰਾਗੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਓਸ਼ੋ ਅਤੇ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

ਸ਼ਿਵ (ਕੇਂਦਰ): ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਦੀ ਨਾਭੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

 

ਖੁਸ਼ਬੂ (ਸ਼ਕਤੀ): ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ (ਸ਼ਕਤੀ) ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਦੌੜਾਉਂਦੀ ਹੈ।

 

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਿਵ (ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

 

ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਕਸਤੂਰੀ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਕੁੰਡਲ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਭਟਕਣ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ। ਬਾਹਰ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ ਏਂ ਤੂੰ ਜਿਸ ਕੈਲਾਸ਼ ਨੂੰ, ਉਹ ਬੈਠਾ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖ।

 

ਮੁਗ਼ਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

1. ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ (ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ)

ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਖ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਸਤੂਰੀ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਖ਼ੋਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਲੇਪ ਅਰਗਜਾ (Arggaja) ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ, ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।

2. ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ)

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਨਾਭੀ (ਧੁੰਨੀ) ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਕਸਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ (pods) ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਪਕਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਜ਼ਰਦਾ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਮੀਟ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਭਿੰਨੀ-ਭਿੰਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਆਵੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨਾਂ (ਚਿੱਠੀਆਂ) 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਤਰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲ ਜਾਵੇ।

 

ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਅ ਵਿਕਦੀ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਟੈਕਸ (Revenue) ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਦਾ "ਰੂਹ" ਜਾਂ "ਇਤਰ" ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ (Spirituality) ਅਤੇ ਇਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ "ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਬਤੀ ਲਾਮਾ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਪਤ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਹੈ)।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਇਨਸਾਨ ਦੇ 'ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ' (ਤੀਜੀ ਅੱਖ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਘੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।

 

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਫੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ (ਮਿਸਕ) ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਹਕੀਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹਾਂ 'ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਅਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਿਹਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬਿਰਹੋਂ (ਵਿਛੋੜੇ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ:

"ਮੇਰੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਨੀ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ।"

 

ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਰੇ ਅਤੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕਸਤੂਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ "ਪੀੜ" (pain) ਅਤੇ "ਭਟਕਣ" ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੂੰ "ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਆਪਣੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਵ (ਭਾਵੇਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ):

 

"ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪੀੜ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ,

ਮੈਂ ਜੰਗਲ-ਜੰਗਲ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ।"

 

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ 'ਲੂਣਾ' ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੇ ਰੂਪਕ (metaphor) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਸਤੂਰੀ ਜਵਾਨੀ, ਇੱਛਾ (Desire) ਅਤੇ ਤੜਫ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੂਣਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਮਹਿਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਹਿਕ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਜਾਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।

 

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਰਥ:

ਨਾਭੀ (Source): ਸ਼ਿਵ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਦੁੱਖ ਹੈ।

ਖੁਸ਼ਬੂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।

ਹਿਰਨ: ਸ਼ਿਵ ਖੁਦ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿਰਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੌਤ (ਜਾਂ ਅੰਤ) ਵੱਲ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀ:

"ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਤੋਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਂ।" (ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ।) ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਲਈ ਕਸਤੂਰੀ, ਆਤਮਿਕ ਦਰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅਧੂਰੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ। ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਭਟਕਣ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਕੇ ਗਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਕਹਾਵਤ ਹੈ, "ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਹੱਟ (ਦੁਕਾਨ) ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਲੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਲੁਕਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਕਠਿਨਾਈ (ਤਪੱਸਿਆ) ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਉਨੀ ਹੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਸੰਦ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ:

 

(ੳ) ਜਾਨਵਰ ਸਰੋਤ (Animal Origin - ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ)

* ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ (ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਤਿੱਬਤ) ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ (Moschus moschiferus) ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

 

(ਅ) ਪੌਦਾ ਸਰੋਤ (Plant Origin - ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ)

* ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਅੰਬਰੇਟ ਬੀਜ (Ambrette Seeds) ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਹਿਬਿਸਕਸ ਅਬੇਲਮੋਸਚਸ' (Abelmoschus moschatus) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

 

ਕਾਮਰੂਪੀ: ਅਸਾਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ (ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ)।

ਨੇਪਾਲੀ: ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਝਲਕ ਵਾਲੀ)।

ਕਸ਼ਮੀਰੀ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ (ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ)।�

 

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 99% ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਕਸਤੂਰੀ ਨਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ "ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ" ਦੇਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਕਲੀ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਪਰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ (Perfumery) ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਨਕਲੀ (ਸਿੰਥੈਟਿਕ) ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। 

 

ਅਸਲੀ (Natural) ਅਤੇ ਨਕਲੀ (Synthetic) ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ:

1. ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਰਖ (The Water Test)

* ਅਸਲੀ: ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੈਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।

ਨਕਲੀ: ਨਕਲੀ ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਕਸਤੂਰੀ ਅਕਸਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਲਦੀ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2. ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਖ (The Burn Test)

* ਅਸਲੀ: ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ "ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ" ਵਰਗੀ ਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਸਵਾਹ (Ash) ਛੱਡਦੀ ਹੈ।

* ਨਕਲੀ: ਨਕਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਬਲਣ ਵੇਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਗੰਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਹ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲ਼ਾ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

3. ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਪਰਖ (Scent Profile)

* ਅਸਲੀ: ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਥੋੜੀ "ਗੰਦੀ" (Animalic) ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠੀ, ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਨਕਲੀ ਇਤਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

* ਨਕਲੀ: ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਕਸਤੂਰੀ (White Musk) ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜਲਦੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ "ਡੂੰਘਾਈ" ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

4. ਸੂਈ ਦੀ ਪਰਖ (The Needle Test)

ਅਸਲੀ: ਇੱਕ ਗਰਮ ਸੂਈ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਚੁਭੋ। ਜੇਕਰ ਸੂਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚਿਪਚਿਪਾ ਪਦਾਰਥ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

5. ਜੀਭ 'ਤੇ ਸਵਾਦ

ਵੈਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੌੜਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਭ 'ਤੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮਾਹਟ ਜਿਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ (Vegetable Musk) ਜਾਂ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਮਸਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪਾਪ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ (Ambrette Seeds) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ 70-80% ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਸਾਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ (Sandalwood) ਦੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਬੇਸ ਆਇਲ (Base Oil) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਕ ਮਿਸ਼ਰਣ (Blending) ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ "Maturation" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉੰਨੀ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਿਰਗ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ "ਅੰਮ੍ਰਿਤ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਇਤਰ (Perfumes) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

 

ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ (ਪੌਦੇ ਵਾਲੀ) ਦੇ ਬੀਜ ਜਾਂ ਤੇਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹੋ:

* ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਧੁਖਦੇ ਹੋਏ ਕੋਲਿਆਂ 'ਤੇ ਧੂਫ ਵਜੋਂ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਹਾਉਣ (ਕਸਤੂਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ) ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ (Musk) ਨੂੰ ਪਰਫਿਊਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ 'ਕਿੰਗ ਆਫ ਫਰੈਗਰੈਂਸ' (ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੂਜੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ) ਨੂੰ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਵਿੱਚ ਫਿਕਸੇਟਿਵ (Fixative) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਪਰਫਿਊਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ "ਐਨੀਮਲਿਕ" (Animalic) ਅਤੇ "ਵਾਰਮ" (Warm) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿੱਧਾ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਤਲਾ (dilute) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਮੋਹਕ ਮਹਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਨਹੀਂ ਵਿਕਦੀ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਕਸਤੂਰੀ" ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ) ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਫੀ ਸਸਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਕਸਤੂਰੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ:

 

ਵਾਈਟ ਮਸਕ: ਇਹ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਲੋਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਰਫਿਊਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

 

ਨਾਈਟਰੋ ਮਸਕ: ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਮਸਕ ਸੀ।

 

ਅਰੋਮਾਥੈਰੇਪੀ (Aromatherapy) ਅਨੁਸਾਰ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਐਂਡੋਰਫਿਨ (Endorphins) ਨਾਮੀ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

 

ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਮਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਵਪਾਰ ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ (Silk Road) ਰਾਹੀਂ ਚੀਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ "ਮਿਸਕ" ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੇਚਦੇ ਸਨ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੱਚੀ ਕਸਤੂਰੀ (Raw Musk Grains) ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ $45,000 ਤੋਂ $50,000 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ (ਲਗਭਗ 38 ਤੋਂ 42 ਲੱਖ ਰੁਪਏ) ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਗਭਗ 10,000 ਤੋਂ 25,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ,ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

 

ਕੁਦਰਤੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ $45,000 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (ਲਗਭਗ 38-40 ਲੱਖ ਰੁਪਏ) ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੁਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ 'ਮਸਕ' (Musk) ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੈਮੀਕਲ ਜਾਂ ਬੂਟਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਕਸਤੂਰੀ ਭਿੰਡੀ' ਜਾਂ Musk Mallow) ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਇਹ ਸਿਰਫ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ (ਹਿਮਾਲਿਆ) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਨੂੰ Moschus moschiferus ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ (Musk Deer) ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਹਿਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੇ ਸਿੰਘ (Antlers) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਨਰ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਲੰਬੇ, ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ ਦੰਦ (Tusks)ਨਿਕਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੰਦ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਮੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

 

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਅਭਿਆਰਣਯ (ਉੱਤਰਾਖੰਡ) ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ 'ਰਾਜ ਪਸ਼ੂ' ਵੀ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਹੀ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਨੂੰ "ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਸ਼ਮ" (Living Fossil) ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰਕ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਗਈਆਂ, ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ "ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਸ਼ਮ" ਕਹਿਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਹਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਹਿਰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਪਰ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨਸਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੰਬੇ, ਤਿੱਖੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਦੰਦ (Canine Teeth) ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਸ ਪੜਾਅ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੂਜੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿਰਨਾਂ (Cervidae family) ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 'ਟਾਈਮ ਮਸ਼ੀਨ' ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

 

"ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਿਰਨ" (Vampire Deer) ਦੇ ਲੰਬੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਦੰਦਾਂ ਕਾਰਨ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਵੈਂਪਾਇਰ ਡੀਅਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹਿਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਘਾਹ, ਕਾਈ (moss) ਅਤੇ ਲਾਇਕੇਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜੀਵ ਮੋਸਚੀਡੇ (Moschidae) ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਲਗਭਗ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ (Miocene epoch) ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਬੰਧਿਤ ਨਸਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

 

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭ ਲਏ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਸਰਜੀਕਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸਤੂਰੀ ਕੱਢ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਆਦਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇੱਕੋ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਸਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਸਤੂਰੀ ਲਈ ਹਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ 'Project Musk Deer' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ 'ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਂਚੁਰੀ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

 

ਇਹ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ (8,000 ਤੋਂ 12,000 ਫੁੱਟ) 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮੀਲਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾ, ਭਾਰਤ (ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ), ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ। ਸਾਈਬੇਰੀਆ (ਰੂਸ) ਦੇ ਠੰਢੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਪਠਾਰ।

 

ਇਹ ਮਿਰਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 2500 ਤੋਂ 4500 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਘੱਟ ਹੋਵੇ।

 

ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ 7 ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ:

ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ (Himalayan Musk Deer): ਇਹ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਦੇ ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਸਾਈਬੇਰੀਅਨ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ (Siberian Musk Deer): ਇਹ ਰੂਸ, ਮੰਗੋਲੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

 

ਬਲੈਕ ਮਸਕ ਡੀਅਰ (Black Musk Deer): ਇਹ ਚੀਨ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਸਕ ਡੀਅਰ (Kashmir Musk Deer): ਇਹ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ (ਸੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮਹਿੰਗੀ) ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜੀਵ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 'ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਐਕਟ' ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਸ਼ੁੱਧ ਕਸਤੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 30 ਤੋਂ 50 ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੁਗੰਧ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਲਣੀ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ' (ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਜਾਂ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਬਦਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਲਣੀ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਲਤਾ ਕਸਤੂਰੀ' (ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਜਾਂ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਬਦਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਫਿਊਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਰੋਮਾਥੈਰੇਪੀ (Aromatherapy) ਅਨੁਸਾਰ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਐਂਡੋਰਫਿਨ (Endorphins) ਨਾਮੀ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਰੱਖਿਅਕ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਜੀਵਨਦਾਨੀ' ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ: ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ (Heart Attack) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Nervous System): ਇਹ ਮਿਰਗੀ (Epilepsy), ਅਧਰੰਗ (Paralysis) ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਿਮਾਗੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ: ਦਮਾ (Asthma) ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਖਾਂਸੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਤਾਕਤ, ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ (Aphrodisiac) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ (Musk) ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਮਹਾਂ-ਔਸ਼ਧੀ" ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤਸੀਰ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਮ੍ਰਿਗਨਾਭੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ:

1. ਮੁੱਖ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ (Common Ayurvedic Formulations)

ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਸਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ (Vati) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

* ਕਸਤੂਰੀ ਭੈਰਵ ਰਸ (Kasturi Bhairav Ras): ਇਹ ਬੁਖਾਰ, ਖੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਵਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

* ਬ੍ਰਿਹਤ ਵਾਤ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਰਸ (Brihat Vata Chintamani Ras): ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਸਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ (Paralysis/Luckwa) ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

* ਮ੍ਰਿਗਮਦਾਸਵ (Mrigamadasava): ਇਹ ਇੱਕ ਤਰਲ ਦਵਾਈ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

* ਸੁਵਰਨ ਮਾਲਿਨੀ ਵਸੰਤ (Suvarna Malini Vasant): ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

* ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ (Heart Tonic): ਇਹ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ (Palpitation) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਦ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

* ਸਾਹ ਦੇ ਰੋਗ (Respiratory Issues): ਇਹ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਮਾ (Asthma) ਪੁਰਾਣੀ ਖੰਘ, ਅਤੇ ਨਿਮੋਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਸਰਦਾਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਬਲਗਮ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

* ਨਸਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (Nervous System): ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਰਗੀ (Epilepsy) ਜਾਂ ਅਧਰੰਗ (Paralysis) ਵਰਗੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

* ਕਾਮ ਉਤੇਜਕ (Aphrodisiac): ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਵਾਜੀਕਰਨ' ਔਸ਼ਧੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਰਦਾਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਸਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

* ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ: ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤਸੀਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸਦੀ ਖੁਰਾਕ ਮਾਤਰਾ (Dosage)ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੀ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਹਿਰ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਡਾਕਟਰ (BAMS/MD) ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ। ਕਸਤੂਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮ ਤਾਸੀਰ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਦ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬੰਦਾ ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ (ਨਕਸੀਰ) ਫੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਅਸਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਚੂੰਢੀ ਹੀ ਪੂਰੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵਾਨ ਬੰਦੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ:

"ਨੀਂ ਮੈਂ ਕਸਤੂਰੀ, ਮੇਰਾ ਰਾਂਝਣ ਮਿਰਗ ਪਿਆਰਾ..."

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਰਾਂਝਣ) ਉਸ ਮਿਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਮਹਿਕ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਮਿਰਗ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਉਦੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਹਾਵਤਾਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ (ਪ੍ਰੇਮੀ) ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ:

"ਤੇਰੇ ਪਿੰਡੇ 'ਚੋਂ ਆਵੇ ਮਹਿਕ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ,

ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੀ ਹੋਵੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਢੇਰੀ।"

 

ਇੱਥੇ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਇੰਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ 'ਦਰਦ' ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

"ਮੈਂ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਕਸਤੂਰੀ ਵੰਡਾਂ,

ਕੋਈ ਮਹਿਰਮ ਨਾ ਮਿਲੇ ਮੈਨੂੰ।"

 

ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੀਮਤੀ ਦਰਦ ਜਾਂ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਤੜਪ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ:

 

ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: "ਨੀਂ ਮੈਂ ਕਸਤੂਰੀ, ਮੇਰਾ ਰਾਂਝਣ ਮਿਰਗ ਪਿਆਰਾ..."

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਰਾਂਝਣ) ਉਸ ਮਿਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਮਹਿਕ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਮਿਰਗ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਕਹਾਵਤ ਹੈ:

"ਕਸਤੂਰੀ ਨੂੰ ਹੱਟ (ਦੁਕਾਨ) ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।"

ਅਰਥ: ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੱਚ' ਅਤੇ 'ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ' ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਸਤੂਰੀ ਹਿਰਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ।

 

ਕਸਤੂਰੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਸਾਡੀ ਅਸਲੀ ਕੀਮਤ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬਾਹਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਹਰ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ 'ਕਸਤੂਰੀ' ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਹਿਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਸਤੂਰੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਸਫ਼ਰ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।

——————-