ਤ੍ਰਾਟਕ

ਤ੍ਰਾਟਕ (Tratak)

ਲੇਖਕ: #ਬਲਰਾਜ #ਸਿੰਘ #ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.

 

 

ਤ੍ਰਾਟਕ, ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜੋ 'ਸ਼ਟਕਰਮ' (ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੀਆਂ ਛੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਸ਼ਟਕਰਮ' ਹਠ ਯੋਗ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਟ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਛੇ ਅਤੇ 'ਕਰਮ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

 

ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ:

1. ਨੇਤੀ (Neti) - ਇਹ ਨੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

ਜਲ ਨੇਤੀ: ਕੋਸੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ।

ਸੂਤਰ ਨੇਤੀ: ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਰਬੜ ਦੀ ਕੈਥੀਟਰ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ।

ਇਹ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਐਲਰਜੀ ਅਤੇ ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2. ਧੌਤੀ (Dhauti) - ਇਹ ਪੂਰੇ ਪਾਚਨ ਤੰਤਰ (Digestive tract) ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨਿਗਲਣਾ (ਵਸਤਰ ਧੌਤੀ) ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਉਲਟੀ ਕਰਨਾ (ਕੁੰਜਲ ਕਿਰਿਆ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਐਸਿਡਿਟੀ, ਗੈਸ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।

3. ਬਸਤੀ (Basti) - ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ 'ਐਨੀਮਾ' (Enema) ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਆਂਤੜੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਬਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ (Toxins) ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ।

4. ਨੌਲੀ (Nauli) - ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇ) ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

5. ਕਪਾਲਭਾਤੀ (Kapalbhati) -ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਖੂਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

6. ਤ੍ਰਾਟਕ (Trataka) - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 

ਸ਼ਟਕਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦੇ

ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ ਸੰਤੁਲਨ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਮਿਊਨਿਟੀ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਮਾਨਸਿਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ: ਸਰੀਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਏਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਾਟਕ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਇੱਕਟਕ ਦੇਖਣਾ"। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਵਸਤੂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲਾਟ) ਵੱਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ। ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਾਟਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਪਲਕਾਂ ਝਪਕਾਏ ਦੇਖਣਾ।

 

ਤ੍ਰਾਟਕ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

* ਬਾਹਰੀ ਤ੍ਰਾਟਕ: ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲਾਟ, ਕਾਲੇ ਬਿੰਦੂ, ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਉਣਾ।

* ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਾਟਕ: ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਤੀਜੀ ਅੱਖ) ਕਿਸੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ।

* ਮੱਧ ਤ੍ਰਾਟਕ : ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ।

 

ਤ੍ਰਾਟਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੋਗ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ: ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਾਟਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 'ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਮੁਦਰਾ' ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ: ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ 'ਤੇ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਸਕਣ।

ਹਿਪਨੋਸਿਸ (ਸੰਮੋਹਨ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਤ੍ਰਾਟਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਿੱਚਿਆ ਚਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

 

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲਾਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ:

*ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਨਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ (ਤਾਂ ਜੋ ਲਾਟ ਸਥਿਰ ਰਹੇ)।

* ਮੋਮਬੱਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ, ਲਗਭਗ 2-3 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖੋ।

* ਲਾਟ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਲਕ ਝਪਕਾਏ ਦੇਖੋ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਖਦੇ ਰਹੋ।

* ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਵੋ ਅਤੇ ਲਾਟ ਦੇ ਅਕਸ (image) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹਿਣੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ "ਬਿੰਦੂ ਤ੍ਰਾਟਕ" ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

ਵਿਧੀ:

* ਸਫੈਦ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਲਾ ਬਿੰਦੂ (ਸਿੱਕੇ ਜਿੱਡਾ) ਬਣਾਓ।

* ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਕੰਧ 'ਤੇ ਚਿਪਕਾ ਦਿਓ।

* ਰੋਜ਼ਾਨਾ 5 ਤੋਂ 10 ਮਿੰਟ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਲਕਾਂ ਝਪਕਾਏ ਦੇਖੋ।

* ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੋ: "ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।"

 

ਤ੍ਰਾਟਕ ਦੇ ਫਾਇਦੇ

* ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਏਕਾਗਰਤਾ ਦਾਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

* ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।

* ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ (Insomnia) ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

* : ਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਤ੍ਰਾਟਕ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ('ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ' ) ਜਾਗਰੂਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (Intuition) ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਹਿਪਨੋਸਿਸ (ਸੰਮੋਹਨ) ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ।

* ਰਾਟਕ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਾਟਕ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚੁੰਬਕੀ ਖਿੱਚ (Magnetic Attraction) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

* ਇੱਕ ਹਿਪਨੋਟਿਸਟ ਅਕਸਰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਿਪਨੋਟਿਸਟ ਨੇ ਖੁਦ ਤ੍ਰਾਟਕ ਸਾਧਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਤੱਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

* ਤ੍ਰਾਟਕ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਹਿਪਨੋਸਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ "ਇੱਕਾਗਰਤਾ" ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ।

 

ਤ੍ਰਾਟਕ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ:

* ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 1-2 ਮਿੰਟ ਕਰੋ। ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਬਾਅ ਨਾ ਪਾਓ।

* ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ (ਜਿਵੇਂ ਗਲਾਕੋਮਾ) ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਕਰੋ।

* ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਧੋਵੋ।

* ਤ੍ਰਾਟਕ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰੋ।

* ਜੇਕਰ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣ ਜਾਂ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਰੁਕ ਜਾਓ।

* ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ 2 ਮਿੰਟ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੋ।

* ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨੀਅਤ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।