ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ

 ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ

ਲੇਖਕ: #ਬਲਰਾਜ #ਸਿੰਘ #ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.
 

ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ (Guy Fawkes) ਅਤੇ 'ਗਨਪਾਊਡਰ ਪਲੌਟ' (Gunpowder Plot) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 

ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ ਦਾ ਜਨਮ 1570 ਵਿੱਚ ਯਾਰਕ (York), ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਐਡਵਰਡ ਫਾਕਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਪੇਨ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਪੇਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 'ਗੁਇਡੋ' (Guido) ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗਾਈ 8 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਾਈ ਨੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੋਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੂਰਪ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਡੱਚ (Dutch) ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਬਾਰੂਦ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
 

ਇਹ 'ਗਨਪਾਊਡਰ ਪਲੌਟ' ਕਹਾਣੀ 1605 ਦੀ ਹੈ। 1603 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ I ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੈਥੋਲਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਰਾਜਾ, ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲਾ (King James I), ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਰਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲਾ (King James I) ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੈਥੋਲਿਕ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ 'ਗਨਪਾਊਡਰ ਪਲੌਟ' ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੰਡਨ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ (Houses of Parliament) ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਯੋਜਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ, 5 ਨਵੰਬਰ 1605 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੈਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ (The Plotters) ਲੀਡਰ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਰੌਬਰਟ ਕੈਟਸਬੀ (Robert Catesby) ਸੀ। ਪਰ ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਫੌਜੀ ਤਜਰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਰੂਦ (Gunpowder) ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ 13 ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਥਾਮਸ ਵਿੰਟਰ ਅਤੇ ਥਾਮਸ ਪਰਸੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਯੇ ਫੋਕਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 13 ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
 

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਤਹਿਖਾਨਾ (Undercroft) ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ। ਗਾਈ ਫਾਕਸ, ਜੋ ਬਾਰੂਦ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 36 ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਡਰੰਮ ਪਹੁੰਚਾਏ।ਇਹਨਾਂ ਡਰੰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਲਾਘਾਂ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਹੋਵੇ।
 

ਪਰ, ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਗਈ। 5 ਨਵੰਬਰ 1605 ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੰਗੇ ਹੱਥੀਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਤਹਿਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ 'ਜੌਨ ਜੌਨਸਨ' (John Johnson) ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਾਰੂਦ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਧਮਾਕਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹੋਣਾ ਸੀ ਕਿ 500 ਮੀਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਇਹ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਾਕਾਮ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਚਿੱਠੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮੌਂਟੀਗਲ ਲੈਟਰ' (The Warning Monteagle Letter) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਨਾ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਲਗਭਗ ਸਫਲ ਹੋ ਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਧਮਾਕਾ ਇੰਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਰਿਸ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ (Civil War) ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਕੁਝ ਕੈਥੋਲਿਕ ਲੋਕ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸ਼ਾਇਦ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਟ੍ਰੇਸ਼ਮ, ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਲਾਰਡ ਮੌਂਟੀਗਲ ਵੀ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਮੌਂਟੀਗਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ:
"ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨਾ ਜਾਣਾ... ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ ਕਿ ਕਿਸਨੇ ਮਾਰਿਆ।"
 

26 ਅਕਤੂਬਰ 1605 ਨੂੰ, ਲਾਰਡ ਮੌਂਟੀਗਲ (Lord Monteagle) ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦਿਨ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨਾ ਜਾਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਇੱਕ "ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸਾ" ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਲਾਰਡ ਮੌਂਟੀਗਲ ਨੇ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ, ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਇਹ ਰਾਜਾ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਇੱਕ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਬਾਰੂਦ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੇ ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ (Cellars) ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ, ਤਾਂ ਗਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਢੇਰ ਮਿਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
4 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਤਹਿਖਾਨੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਉੱਥੇ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਲਾਲਟੈਣ (Lantern), ਜੇਬ ਘੜੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਮਾਚਿਸ/ਫਿਊਜ਼ ਅਤੇ 36 ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਡਰੰਮ (ਜੋ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਨ) ਮਿਲੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ 'ਜੌਨ ਜੌਨਸਨ' ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ।
 

ਜਿਸ ਲਾਲਟੈਣ (The Lantern) ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਐਸ਼ਮੋਲੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (Ashmolean Museum) ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ।
 

ਉਸਨੂੰ 'ਟਾਵਰ ਆਫ ਲੰਡਨ' ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਗਲਵਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਦਸਤਖਤਾਂ (Signatures) ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ।
 

31 ਜਨਵਰੀ 1606 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤੇ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਸਰੀਰਕ ਤਸੀਹਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨਾ) ਦੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਰੌਬਰਟ ਕੈਟਸਬੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਜਿਉਂਦੇ ਬਚੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
 

ਗਨਪਾਊਡਰ ਪਲੌਟ ਦੀ ਉਹ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਘੰਟੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਸਪੈਂਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਰਾਤ ਦੀ ਮਿੰਟ-ਦਰ-ਮਿੰਟ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:
4 ਨਵੰਬਰ 1605: ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਮ
* ਸ਼ਾਮ 7:00 ਵਜੇ: ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੇ ਉਸ ਤਹਿਖਾਨੇ (Undercroft) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 36 ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਡਰੰਮ ਛੁਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਫਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਥੇਮਜ਼ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਫਰਾਰ ਹੋਣਾ ਸੀ।
* ਰਾਤ 10:00 ਵਜੇ: ਰਾਜਾ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਰਡ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਸਮੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਢੇਰ ਅਤੇ ਇੱਕ "ਲੰਬਾ ਸੇਵਾਦਾਰ" (ਗਾਈ ਫਾਕਸ) ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਾਕਸ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ 'ਜੌਨ ਜੌਨਸਨ' ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5 ਨਵੰਬਰ 1605: ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਰਾਤ
* ਅੱਧੀ ਰਾਤ (Midnight): ਸਰ ਟੌਮਸ ਨਾਈਵੇਟ (Sir Thomas Knyvet) ਗਾਰਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
* ਰਾਤ 12:15 ਵਜੇ: ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਤਹਿਖਾਨੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਲਾਲਟੈਣ, ਤਿੰਨ ਮਾਚਿਸਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੇਬ ਘੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਘੜੀ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮਕਸਦ ਸਮਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਧਮਾਕਾ ਕਰਨਾ ਸੀ)।
* ਰਾਤ 1:00 ਵਜੇ: ਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਕਲ ਗਈ—ਉੱਥੇ ਬਾਰੂਦ ਦੇ 36 ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਰੰਮ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਫਟ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਇਲਾਕਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ (The Interrogation)
* ਸਵੇਰੇ 4:00 ਵਜੇ (5 ਨਵੰਬਰ): ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ? ਫਾਕਸ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਕਿਉਂਕਿ ਪੋਪ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਈਸਾਈ ਜਗਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇੰਨਾ ਸਾਰਾ ਬਾਰੂਦ ਕਿਸ ਲਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਫਾਕਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਲਈ!"
* 6 ਨਵੰਬਰ: ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਫਾਕਸ ਤੋਂ ਸੱਚ ਉਗਲਵਾਉਣ ਲਈ ਉਸ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। ਉਸਨੂੰ "The Rack" (ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ) 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
* 8 ਨਵੰਬਰ: ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਾਕਸ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ
 

ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਦੇ ਦਸਤਖਤ (Signatures) ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਸਾਫ ਸਨ, ਪਰ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਸਨ।
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਰਾਤ (5 ਨਵੰਬਰ) ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਬਾਲੀਆਂ (Bonfires) ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਰਿਵਾਜ ਅੱਜ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।
 

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਥੋਲਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਥੈਂਕਸਗਿਵਿੰਗ ਐਕਟ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਧੰਨਵਾਦ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਰੀਤ ਅੱਜ ਦੀ ਬੋਨਫਾਇਰ ਨਾਈਟ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ 36 ਡਰੰਮ ਫਟ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ? ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ 7-ਫੁੱਟ ਮੋਟੀ ਕੰਧ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ 100 ਮੀਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਗਨਪਾਊਡਰ ਪਲੌਟ (Gunpowder Plot) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸੀ।
 

17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗੱਦਾਰੀ (Treason) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਉਗਲਵਾਉਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਹ ਰੂਹ ਕੰਬਾਊ ਸਨ।
ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਤਸੀਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ:
1. 'ਦ ਰੈਕ' (The Rack)
ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਯੰਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਫਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਿਆਂ 'ਤੇ ਰੋਲਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
* ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ: ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
* ਅਸਰ: ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜ (Joints) ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹੱਡੀਆਂ ਤੜਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ।
2. 'ਮੈਨਕਲਸ' (Manacles)
ਜਦੋਂ ਰੈਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ 'ਮੈਨਕਲਸ' (ਹੱਥਕੜੀਆਂ) ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਉੱਚਾ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਗੁੱਟਾਂ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
3. ਸਜ਼ਾ: "Hanged, Drawn and Quartered"
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ-ਪੜਾਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ:
* Hanged (ਫਾਂਸੀ): ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਲਗਭਗ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ (ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ)।
* Drawn (ਚੀਰਨਾ): ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਕੈਦੀ ਦਾ ਪੇਟ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
* Quartered (ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ): ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੰਗ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਮਿਲੇ।
 

> ਦਿਲਚਸਪ ਮੋੜ: ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਾਲ ਚੱਲੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਲਾਦ ਦੇ ਧੱਕਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਦੀ ਹੱਡੀ ਤੁਰੰਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ 'Drawn and Quartered' ਵਾਲੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ।
4. ਟਾਵਰ ਆਫ ਲੰਡਨ (Tower of London)
ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਟਾਵਰ ਆਫ ਲੰਡਨ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ "Little Ease" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਮਰਾ ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਸੀ ਕਿ ਕੈਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੰਮਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਬੈਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
5. ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰ
ਅੱਜ ਵੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਖਤੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 5 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਭਿਆਨਕ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ (Interesting Facts)
* ਅੱਜ ਵੀ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ "ਬੋਨਫਾਇਰ ਨਾਈਟ" (Bonfire Night) ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕਦੇ ਹਨ।
 

ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਦੇ ਮਾਸਕ (Guy Fawkes Mask) ਦਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਗਲੋਬਲ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਸਕ ਨੂੰ ਅਸਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 'V for Vendetta' (ਕਾਮਿਕ ਬੁੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 2005 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਤੋਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਗਿਆਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ 'V' ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਦਾ ਮਾਸਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇੱਕ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਕ ਨੂੰ "ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ" ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਸਕ ਅਕਸਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।Occupy Wall Street: 2011 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੂਬ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ। ਡਿਜੀਟਲ ਨਿੱਜਤਾ (Privacy): ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗੁਪਤ ਰਹੇ। ਇਸ ਮਾਸਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ "ਸਾਂਝੀ ਆਵਾਜ਼" ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮਾਸਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ 'Warner Bros.' ਕੋਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮਾਸਕ 'Anonymous' ਗਰੁੱਪ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੈਕਰਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ 'Anonymous' ਇਸ ਮਾਸਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਾਸਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ "ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ" (Ideas are bulletproof)।
 

ਅੱਜ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੈਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੈਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਰਡਜ਼ (Yeomen of the Guard) ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 1605 ਦੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਸਮ ਹੈ।

ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਵਾਲਾ ਆਖਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਬੰਦਾ" (The last man to enter Parliament with honest intentions) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਾਕ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ 'ਬਦਲਣਾ' (ਉਡਾਉਣਾ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ!

"Remember, Remember, the 5th of November": ਇਹ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 5 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਲੋਕ 'Guy' (ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਦਾ ਪੁਤਲਾ) ਬਣਾ ਕੇ ਰੇੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ "Penny for the Guy" ਕਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਪੈਨੀ (ਪੈਸੇ) ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪਟਾਕੇ ਖਰੀਦ ਸਕਣ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ "ਗਾਈ" (Guy) ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਜਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਗ (Bonfire) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠ ਕੇ Toffee Apples (ਸ਼ਹਿਦ/ਚੀਨੀ ਚੜ੍ਹੇ ਸੇਬ) ਅਤੇ Parkin Cake (ਅਦਰਕ ਵਾਲਾ ਕੇਕ) ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

1605 ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਗੱਦਾਰ" ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸ ਦਾ ਮਾਸਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ "ਹੀਰੋ" ਜਾਂ "ਇਨਕਲਾਬੀ" ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।