1 -ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ 'ਪਿਤਾਮਾ' ਜਾਂ 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹੋਏ। ਉਹ 'ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ 13 ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ 'ਦੇਵਤੇ' (ਆਦਿਤਿਆ) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਵੀ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 'ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰ' ਲਿਆ ਸੀ। ਦਿਤੀ ਤੋਂ 'ਦੈਂਤ' (ਅਸੁਰ) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਵਿਨਤਾ ਤੋਂ ਪੰਛੀ (ਗਰੁੜ ਜੀ) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕਦਰੂ ਤੋਂ ਨਾਗ (ਸੱਪ) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਰਾਖਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਯਤ ਪਿੰਡੇ ਤਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੇ" ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਚੰਗੇ (ਦੇਵਤੇ) ਅਤੇ ਮਾੜੇ (ਦੈਂਤ) ਵਿਚਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਮੂਲ (ਕਸ਼ਯਪ) ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸਤੀ-ਸਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਉਸ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ 'ਕਸ਼ਯਪ-ਮਾਰ' (ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਨਿਵਾਸ) ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ 'ਕਸ਼ਮੀਰ' ਬਣ ਗਿਆ।
ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ 'ਕਸ਼ਯਪ ਗੋਤਰ' ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਗੋਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਸ਼ਯਪ ਗੋਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਕਿਉਂਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਜਮ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।
2 -ਅਤਰੀ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਅਨਸੂਈਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਤਾਤਰੇਅ (ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਅਵਤਾਰ) ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਸ਼ਟਾ (ਲੇਖਕ) ਹਨ। ਇਸ ਮੰਡਲ ਨੂੰ 'ਅਤਰੀ ਮੰਡਲ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਅਨਸੂਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ , ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਮਾਤਾ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ। ਮਾਤਾ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤਰੀ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ - ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਦੁਰਵਾਸਾ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ - ਜੋ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਤਪ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਚੰਦਰਮਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ)।
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ, ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਬਨਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ 'ਪਤੀਵਰਤਾ ਧਰਮ' ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਮੈਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਸਤਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ।
ਵੈਦਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਰਾਹੂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ 'ਅਤਰੀ ਗੋਤਰ' ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ 'ਅ-ਤ੍ਰਿ' ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ - "ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ (ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ) ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
3 -ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ 'ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - "ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ" (ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ)। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ 'ਕੁਲ ਗੁਰੂ' ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ।
ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਜੋੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 'ਨੰਦਿਨੀ' ਗਊ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਿਆਂ (ਰਾਜਾ ਦਲੀਪ, ਰਾਜਾ ਰਘੂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ) ਦੇ ਰਾਜ-ਗੁਰੂ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ (ਉਦਾਸੀ) ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਅੱਜ 'ਯੋਗ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ' ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ 'ਸ਼ਕਤੀ' ਅਤੇ ‘ਤਪੱਸਿਆ' ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜੀ ਦੀ 'ਨੰਦਿਨੀ' ਗਾਂ (ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੇ ਰਾਜ-ਪਾਠ ਤਿਆਗ ਕੇ 'ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ' ਬਣਨ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੰਹਿਤਾ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਬਾਰੇ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਧਰਮਸੂਤਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ। ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਮੰਡਲ, ਇਸ ਮੰਡਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਲੋਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਧੀਰਜ"ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਰਹਿ ਕੇ ਗਿਆਨ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਹਨ।
4 -ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਕਰਮਠ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕੌਸ਼ਿਕ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ 'ਤੇ ਉਹ 'ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ' ਅਤੇ ਫਿਰ 'ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ' ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਮੇਨਕਾ (ਅਪਸਰਾ) ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ 'ਕੌਸ਼ਿਕ' ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਏ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜੀ ਕੋਲ 'ਨੰਦਿਨੀ' (ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੀ ਧੀ) ਗਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਉਹ ਗਾਂ ਖੋਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਹਾਰ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਸ਼ਸਤਰ ਬਲ" (ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲੋਂ "ਬ੍ਰਹਮ ਬਲ" (ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ-ਪਾਠ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ 'ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ' ਹੈ। "ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਾਰੇਣਿਯਮ..." ਇਹ ਮਹਾਨ ਮੰਤਰ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ (ਸਵਿਤਾ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ।
ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ 'ਤਾੜਕਾ' ਵਰਗੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ 'ਬਲਾ' ਅਤੇ 'ਅਤਿਬਲਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਪਤ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਵਯ ਸ਼ਸਤਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਜਨਕਪੁਰ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਇੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਡਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਭਰਤ' ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ 'ਭਾਰਤ' ਪਿਆ।
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਜੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਵਰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ।
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ - "ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਿੱਤਰ"। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਕਰਮ ਸਾਨੂੰ "ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ" ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
5 -ਗੌਤਮ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਬਰ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਅਕਸ਼ਪਾਦ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਚਲਦੇ ਸਮੇਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਸਕਣ (ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ)।
ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੇ 'ਨਿਆਂ ਸੂਤਰ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਅਹੱਲਿਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਹੱਲਿਆ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਹੱਲਿਆ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਇੱਥੇ ਆਉਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਅਹੱਲਿਆ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਕਥਾ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨੂੰ 'ਗੌਤਮੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਪ (ਇੱਕ ਗਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਾਦਸਾ ਸੀ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਜੋ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਕੰਨ ਸਾਨੂੰ "ਸੁਣਨ" ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ। 'ਗੌਤਮ ਗੋਤਰ' ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 'ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ' ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।
6 -ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸੁਭਾਅ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਵਤਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ।
ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਚੀਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ 'ਜਮਦਗਨੀ' ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, 'ਜਮਤ' (ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ/ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ 'ਅਗਨੀ'। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - "ਉਹ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਨੀ (ਕ੍ਰੋਧ) 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ" ਜਾਂ "ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਅਗਨੀ ਵਾਲਾ"।
ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਰੇਣੂ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਰੇਣੁਕਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਕੋਲ 'ਕਾਮਧੇਨੂ' ਗਾਂ (ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਧੀ) ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਅਰਜੁਨ (ਸਹਸਤ੍ਰਬਾਹੂ) ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਇਆ।ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਰਾਜਾ ਉਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਧੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਰੇਣੁਕਾ ਥੱਕ ਗਈ। ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ 'ਛਤਰੀ' ਅਤੇ 'ਖੜਾਵਾਂ' ਭੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਛਤਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਕਈ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ 'ਅੱਪਰ' (Apri) ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਸਾਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
7 -ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ,ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ 'ਆਯੁਰਵੇਦ' ਅਤੇ 'ਧਨੁਰਵੇਦ' (ਯੁੱਧ ਕਲਾ) ਨਾਲ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਵੀ ਸਨ।
ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ 'ਅੰਗਿਰਾ' ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਵਿਦਿਆ' ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਸੀ।
ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੂੰ "ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਮਨੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਆਤਰੇਯ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਵਿਮਾਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗ੍ਰੰਥ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ— 'ਯੰਤਰ ਸਰਵਸਵ'। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ 'ਵੈਮਾਨਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ (ਵਿਮਾਨਾਂ) ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ, ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਪਾਇਲਟਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਬਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ) ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵੇਦ (ਯੁੱਧ ਕਲਾ) ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ' ਅਤੇ 'ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ' 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕੌਟਿਲਯ (ਚਾਣਕਯ) ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ' ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 'ਭਾਰਦਵਾਜ' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੋਤਰ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ (ਸਿਹਤ, ਰਾਜਨੀਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਕਈ ਵਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਸੂਚੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੰਦਰਿਆਂ (ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਜੀਭ) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ॥
ਇਹ ਸਲੋਕ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (2.2.3) ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਹੱਸਮਈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਲਟੇ ਘੜੇ ਜਾਂ ਪਿਆਲੇ ਵਾਂਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸਲੋਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ
अर्वाग्बिलश्चमस (ਅਰਵਾਗਬਿਲਸ਼ਚਮਸ): ਅਜਿਹਾ ਪਿਆਲਾ (ਚਮਚ/ਕਟੋਰਾ) ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੈ।
ऊर्ध्वबुध्न: (ਊਰਧਵਬੁਧਨ): ਜਿਸਦਾ ਤਲਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੈ।
तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् (ਤਸਮਿਨਯਸ਼ੋ ਨਿਹਿਤੰ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਮ): ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ (ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ) ਜਸ (ਸ਼ਕਤੀ/ਗਿਆਨ) ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे (ਤਸਿਆਸਤ ਰਿਸ਼ਯ: ਸਪਤ ਤੀਰੇ): ਉਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠੇ ਹਨ।
वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति (ਵਾਗਸ਼ਟਮੀ ਬ੍ਰਹਮਣਾ ਸੰਵਿਦਾਨੇਤਿ): ਅੱਠਵੀਂ 'ਵਾਣੀ' (ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ (ਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਿਰ (ਖੋਪੜੀ) ਉਹ ਪਿਆਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੋ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਗੋਲ (ਤਲਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਜਸ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸੱਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ (ਛੇਦ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
ਦੋ ਕੰਨ: (ਗੋਤਮ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ)
ਦੋ ਅੱਖਾਂ: (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਅਤੇ ਜਮਦਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ)
ਦੋ ਨਾਸਾਂ (ਨੱਕ): (ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ)
ਇੱਕ ਮੂੰਹ: (ਅਤਰੀ ਰਿਸ਼ੀ) — ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਭ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੱਠਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ 'ਵਾਣੀ' ਹੈ। ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ (ਬ੍ਰਹਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਰ) ਕੋਈ ਆਮ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਤਰ (ਬਰਤਨ) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ (ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ) ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਅਧਿਆਏ 2, ਬ੍ਰਾਹਮਣ 2, ਮੰਤਰ 4 ਵਿੱਚ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
इमावेव गोतमभरद्वाजौ, अयमेव गोतमोऽयं भरद्वाजः । इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी, अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निः । इमावेव वसिष्ठकश्यपौ, अयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपः । वागेवात्रिः, वाचा ह्यन्नमद्यते, अत्तिर्ह वै नामैतद्यदत्रिरिति ॥
(ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, 2.2.4)
ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਸਲੋਕ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਉਹ "ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ" ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ (ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਨੱਕ) ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਲੋਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਰਥ
इमावेव गोतमभरद्वाजौ, अयमेव गोतमोऽयं भरद्वाजः ।
"ਇਹ ਦੋਵੇਂ (ਕੰਨ) ਹੀ ਗੋਤਮ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ;ਇਹ ਇੱਕ (ਸੱਜਾ) ਗੋਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜਾ (ਖੱਬਾ) ਭਰਦਵਾਜ ਹੈ।"
इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी, अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निः ।
"ਇਹ ਦੋਵੇਂ (ਅੱਖਾਂ) ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਅਤੇ ਜਮਦਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਇਹ ਇੱਕ (ਸੱਜੀ ਅੱਖ) ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜੀ (ਖੱਬੀ ਅੱਖ) ਜਮਦਗਨੀ ਹੈ।"
इमावेव वसिष्ठकश्यपौ, अयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपः । "ਇਹ ਦੋਵੇਂ (ਨੱਕ ਦੇ ਨਾਸਾਂ) ਹੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਇਹ ਇੱਕ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜਾ ਕਸ਼ਯਪ ਹੈ।"
वागेवात्रिः, वाचा ह्यन्नमद्यते, अत्तिर्ह वै नामैतद्यदत्रिरिति ॥ "ਵਾਣੀ (ਜੀਭ) ਹੀ ਅਤਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਣੀ (ਮੂੰਹ) ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅੰਨ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅਤਰੀ' ਸ਼ਬਦ 'ਅਤਿ' (ਖਾਣ ਵਾਲਾ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।ਜੋ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਅਤਰੀ ਹੈ।”
ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ (ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ) ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ-ਖੇਡ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ 'ਅਦ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 'ਖਾਣਾ'। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜੀਭ/ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਭ ਨੂੰ 'ਅਤਰੀ' (Eater) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਾਡੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਸੂਚੀ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਹਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ) ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਸੱਤ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੀਭ ਅੱਠਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਦੇ ਜਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬੋਲ ਕੇ (ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ) ਦੂਜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹਨ।
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ (Macrocosm) ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ (Microcosm) ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਅੰਗ (2 ਕੰਨ + 2 ਅੱਖਾਂ + 2 ਨਾਸਫੇ + 1 ਜੀਭ) ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਰਿਸ਼ੀ" (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਜਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ "ਵਾਗਸ਼੍ਟਮੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੱਠਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ 'ਵਾਣੀ' (ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ ਨੇ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:
"ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਪਾਵੈ ॥" (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ 695)
ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਮੇਲ, ਪਿੰਡ (Body) ਸਾਡਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ (Universe) ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਪੰਜ ਤੱਤ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ, ਨਿਯਮ), ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ— "ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਪਾਵੈ"। ਭਾਵ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ (ਆਪਣੇ ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ) ਖੋਜ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।
ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਸਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ "ਰਿਸ਼ੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਸੱਚ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ (ਤਾਰੇ) ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਉਹ ਸੱਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ।
ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਮਾਈਕਰੋਕੋਜ਼ਮ (Microcosm) ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ (ਕਾਬਨ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਲੋਕ (ਉਪਨਿਸ਼ਦ) ਅਤੇ ਇਹ ਸਲੋਕ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਹੱਡ-ਮਾਸ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
"ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ" ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਲੋਕ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਲੋਕ:
यत् पिण्डे तत् ब्रह्माण्डे।
(ਯਤ ਪਿੰਡੇ ਤਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੇ)
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ:
ਯਤ (यत्): ਜੋ ਕੁਝ।
ਪਿੰਡੇ (पिण्डे): ਇਸ ਸਰੀਰ (ਪਿੰਡ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ।
ਤਤ (तत्): ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ।
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੇ (ब्रह्माण्डे): ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਸਾਡੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਸਲੋਕ (ਸ਼ਿਵ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚੋਂ):
देहस्थं सर्वविद्यादिं देहस्थं चराचरम्।
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ (ਚਰ-ਅਚਰ) ਵਸਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਇਸੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ:
ਕਾਇਆ ਅੰਦਰਿ ਗੜੁ ਚਉਥਾ ਪਾਇਆ ॥
(ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚੌਥਾ ਪਦ ਭਾਵ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।)
ਇਹ ਸਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਭਟਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ (ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ) ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣਗੇ।
ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਕ "ਯਤ ਪਿੰਡੇ ਤਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੇ" ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਠਯੋਗ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਗੋਰਖ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰੀਰ (ਪਿੰਡ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸੰਹਿਤਾ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਤ ਦੀਪ, ਪਰਬਤ (ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ), ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ (ਨਾੜੀਆਂ) ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਈ ਛੋਟੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਤੱਤਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਡਿਲਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਬਾਹਰ (Microcosm) ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਦਰ (Macrocosm) ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ (Charaka Samhita) ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਚਰਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪੁਰੂਸ਼ੋਅਯਮ ਲੋਕਸੰਮਿਤ" (पुरुषोऽयं लोकसम्मितः) ਅਰਥਾਤ "ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਸੰਸਾਰ (ਲੋਕ) ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹੈ।” ਇਹ ਵਾਕ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਤੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ (ਚੱਕਰਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ) ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ "ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ" ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।
ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਪਤ ਪਤਨੀਆਂ (The Seven Wives)
ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ, "ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ" ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਆਦਿ) ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ "ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ" (ਸਪਤ-ਪਤਨੀ) ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ 'ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ' ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ 'ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ' ਜਾਂ 'ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ' ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹਨ। ਜੇਕਰ 'ਅੱਖ' ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਦੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ' ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ 'ਮੂੰਹ' ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸਵਾਦ' ਜਾਂ 'ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ' ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਤ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ (ਰਿਸ਼ੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਹੀ ਕਰਮ (ਪਤਨੀ) ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੇਰਵਾ
1. ਮਾਤਾ ਅਨਸੂਯਾ (ਪਤਨੀ: ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਰੀ) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਵਰਤਾ (ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਦੇਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਹੇਸ਼) ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ (ਜੋ ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹਨ), ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ।
2. ਦੇਵੀ ਅਰੁੰਧਤੀ (ਪਤਨੀ: ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ) ਨੂੰ ਤਿਆਗ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਾੜਾ-ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਅਰੁੰਧਤੀ ਤਾਰੇ' (Mizar-Alcor star system) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਾਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਤਾਰੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
3. ਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਤੀ (ਪਤਨੀਆਂ: ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ) ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਅਦਿਤੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ) ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 'ਦੇਵਮਾਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਦਿਤੀ ਸਾਰੇ ਦੈਂਤਾਂ (ਅਸੁਰਾਂ) ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।
4. ਮਾਤਾ ਅਹੱਲਿਆ (ਪਤਨੀ: ਰਿਸ਼ੀ ਗੋਤਮ) ਦੀ ਕਥਾ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਭੁਲੇਖੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਗੋਤਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੱਥਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਉਸ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਤਾਂ ਅਹੱਲਿਆ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਕਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਵੀ ਧੋਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
5. ਮਾਤਾ ਰੇਣੁਕਾ (ਪਤਨੀ: ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ) ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ (ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹਨ) ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਵੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਿਤ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।
6. ਮਾਤਾ ਸੁਸੀਲਾ (ਪਤਨੀ: ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਸੁਸੀਲਾ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ - "ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ" ਜਾਂ "ਸੁੰਦਰ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀ"। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤਾ ਸੁਸੀਲਾ ਨੂੰ 'ਗਰਗ' ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਕੁਝ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਦਰੋਣਾਚਾਰੀਆ' ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਸੁਸੀਲਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਰਹੱਸਮਈ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।) ਸੁਸੀਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਤਪ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੁਸੀਲਾ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
7. ਮਾਤਾ ਕੁਮੁਦਵਤੀ (ਪਤਨੀ: ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ) 'ਕੁਮੁਦਵਤੀ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ - "ਕੁਮੁਦ (ਕਮਲ) ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ" ਜਾਂ "ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ"। ਇਹ ਨਾਮ ਕੋਮਲਤਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਆਪਣੀ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੇ ਕਈ ਪੁੱਤਰ ਸਨ (ਜਿਵੇਂ ਮਧੂਛੰਦਸ ਆਦਿ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਰਿਚਾਵਾਂ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੇਕਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ "ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ” ਅਤੇ "ਤਪੱਸਿਆ" ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਮਲਤਾ , ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਸੁਸੀਲਾ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਪਤ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ (ਰਿਸ਼ੀ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ਕਤੀ (ਪਤਨੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ (ਭਰਦਵਾਜ-ਸੁਸੀਲਾ) ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ-ਕੁਮੁਦਵਤੀ) ਹੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਤਰ (ਪਿੱਤਰਵੰਸ਼ੀ ਵੰਸ਼) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ (ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਯੁੱਗਾਂ (ਮਨਵੰਤਰ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੋਤਰਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਗੋਤਰ ਰਿਸ਼ੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਮਨਵੰਤਰ)
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਗੋਤਰ ਇਹਨਾਂ ਅੱਠ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ (ਆਮ ਸੱਤ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਗਸਤਯ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗੋਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
ਅਤਰੀ -ਆਤਰੇਯ, ਅਤਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਤਰੇ, ਗਾਤਰੇਯ
ਭਾਰਦਵਾਜ - ਭਾਰਦਵਾਜ, ਗਰਗ, ਭਾਸਕਰ, ਕੌਂਡਿਨਿਆ
ਗੌਤਮ -ਗੌਤਮ, ਅਹੱਲਿਆ
ਜਮਦਗਨੀ -ਜਾਮਦਗਨਿਆ, ਭਾਰਗਵ,ਵਤਸ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਚਯਵਨ
ਕਸ਼ਯਪ -ਕਸ਼ਯਪ, ਸ਼ਾਂਡਿਲਿਆ, ਨੈਧਰੁਵ, ਅਵਤਸਾਰ
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ -ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਉਪਮਨਯੂ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਕੁੰਡਿਨ
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ -ਕੌਸ਼ਿਕ, ਅਘਮਰਸ਼ਨ, ਲੋਹਿਤ
ਅਗਸਤਯ (ਅਕਸਰ ਅੱਠਵੇਂ ਮੁੱਖ ਗੋਤਰ ਮੂਲ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)-ਅਗਸਤਯ, ਅਗਸਤੀ
ਹਰੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਤਰ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਮੂਲ ਵੰਸ਼ ਕਈ ਛੋਟੇ ਉਪ-ਗੋਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਗੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੋਤਰ (ਮੁੱਖ ਮੂਲ ਰਿਸ਼ੀ) ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰ (ਉਸੇ ਅਟੁੱਟ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਵਤਸ ਗੋਤਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ, ਚਯਵਨ ਅਤੇ ਜਮਦਗਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਗੋਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਂਝੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਚੇਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗੋਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਗੋਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੋਦਰ (ਭੈਣ-ਭਰਾ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਇੱਕੋ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਤਰ-ਵੰਸ਼ੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੁਲੂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੋਤਰ ਮਾਂ ਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮੂਲ ਅੱਠ ਗੋਤਰਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਹੁਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਤਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵੰਸ਼ਜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭ੍ਰਿਗੂ ਅਤੇ ਅੰਗੀਰਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੂਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
