ਤੰਤਰ ਦਾ ਘਰ: ਕਾਮਾਖਿਯਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ
ਮਾਤਾ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਦੇਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰਨ ਕਰਨੀ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਵਿਆਹ, ਸੰਤਾਨ, ਧੰਨ ਅਤੇ ਐਸ਼-ਓ-ਇਸ਼ਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ। ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੰਤਰਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਹਾਟੀ (ਅਸਾਮ) ਵਿੱਚ ਨੀਲਾਂਚਲ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਦਰ 51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਮਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਹੱਸਮਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ 'ਤੰਤਰ ਵਿੱਦਿਆ' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਪੀਠ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸਤੀ, (ਜਿਸਨੂੰ ਦਕਸ਼ਯਾਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਰਾਜਾ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਦਕਸ਼ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਸਤੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਤੀ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਗਈ।
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਸਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਮਾਨ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਸਤੀ ਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ ਸੋਗ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਦੋ ਤਾਲੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀਰਭੱਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ ਨਿਕਲੇ। ਵੀਰਭੱਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਸਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪਛਤਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦਾ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤਾਂਡਵ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਨਾਚ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਨ ਤੱਕ ਨਾ ਰੁਕਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਭਟਕਦੇ ਸਨ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸਤੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਭੇਜਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਤਪਸਿਆ (ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ) ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਿਦਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਨੇ ਸਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ 51 ਟੁਕੜੇ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਕਾਮਰੂਪ ("ਇੱਛਾ ਦਾ ਰੂਪ") ਉਹ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਯੋਨੀ ("ਯੋਨੀ", "ਕੁੱਖ", ਜਾਂ "ਸਰੋਤ") ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ, ਨੀਲਾਚਲ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਸਤੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੋਨੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਮਾਖਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਨੀ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ 9 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬੱਚਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਸਾਰ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਦੀ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਯੋਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਮਾਤਾ ਸਤੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਫਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਦਰਾੜ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸੇ ਯੋਨੀ ਰੂਪੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਦੂਰ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
'ਕਾਮਾਖਿਆ' ਨਾਮ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ 'ਕਾਮਾਖਿਆ' ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: 'ਕਾਮ' (ਇੱਛਾ) ਅਤੇ 'ਆਖਿਆ' (ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ/ਨਾਮ ਵਾਲੀ)। ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਉਹ ਦੇਵੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ" ਜਾਂ "ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜੋ "ਕਾਮਨਾਵਾਂ/ਇੱਛਾਵਾਂ (Desires) ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ" ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਮਦੇਵ (ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦੇਵਤਾ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਇਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਕਾਮਾਖਿਆ' ਪਿਆ। ਇਹ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਮਾਤਾ ਕਾਮਾਖਿਆ ਨੂੰ "ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੀ ਦੇਵੀ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 'ਯੋਨੀ' ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨਾ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤਨ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ 'ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ' ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
1. ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਣ (Kalika Purana): ਇਹ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਾਖਿਆ ਸਾਰੇ 51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦਾ 'ਜਨਨ ਅੰਗ' (ਯੋਨੀ) ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਇਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਪਸ ਪਾਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਮ 'ਕਾਮਾਖਿਆ' (ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ) ਪਿਆ।
2. ਯੋਗਿਨੀ ਤੰਤਰ (Yogini Tantra): ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਾਮਰੂਪ (ਅਸਾਮ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ) ਅਤੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਦਾਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ 'ਰਜਸਵਲਾ' (Menstruation) ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਵਿਆਉਣ ਅਤੇ ਜਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
3. ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ (Devi Bhagavata Purana): ਇਸ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਨੀਲਾਂਚਲ ਪਹਾੜ (ਜਿੱਥੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਹੈ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ 'ਮਹਾਮਾਇਆ' ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
4. ਮਹਾਭਾਰਤ: ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ 'ਕਾਮਾਖਿਆ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ 'ਕਾਮਰੂਪ' (ਅਸਾਮ) ਖੇਤਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਭੀਸ਼ਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ 'ਕਾਮਰੂਪ' ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਨਵਾਸਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
5. ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦੇ ਆਤਮ-ਦਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਸਤੀ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਟੁਕੜੇ ਡਿੱਗੇ, ਉਹ ਥਾਂਵਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕਾਮਾਖਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਨੂੰ "ਕਾਮ-ਰੂਪਿਣੀ" (ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ "ਸਰਵ-ਕਾਮਦਾ" (ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਅਸਲ ਵਰਣਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਹਰਾ, ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ। ਹਰੇਕ ਸਿਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿਬਿਸਕਸ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਦਸਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤਲਵਾਰ, ਘੰਟੀ, ਚੱਕਰ, ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ, ਗਦਾ ਜਾਂ ਰਾਜਦੰਡ, ਆਰਚ ਅਤੇ ਢਾਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਟੋਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਖੋਪੜੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਵੇਤਾ ਪ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਚਿੱਟੀ ਲਾਸ਼, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਥਾ ਹਿੰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾ ਨਰਕ (ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਰਕਸੁਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਵੀ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮਾਈ ਅਤੇ ਕਾਮਰੂਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਰਕ ਨੂੰ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨਰਕਾਸੁਰ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਮਾਖਿਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੇ ਚਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾਚਲ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਤੋਂ ਨੀਲਾਚਲ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਤੱਕ ਕੁੱਕੜ ਦੇ ਬਾਂਗ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਬਣਾ ਸਕੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗੀ। ਨਰਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁੱਕੜ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਂਗ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਰਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਚਾਲ ਤੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਨਰਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸਥਾਨ ਦਰੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕੁਕੁਰਕਾਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧੂਰੀ ਪੌੜੀ ਨੂੰ ਮੇਖੇਲੌਜਾ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੇ ਗਏ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਰਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲਈਆਂ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਨਰਕਾਸੁਰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਸਵਰਗੀ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰੋਕ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਨਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ 16000 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੋਲ ਨਰਕਾਸੁਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਲਈ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੇਣਗੇ।
ਭੂਦੇਵੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਰਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਰਾਜ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਜਨਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅਦਿਤੀ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੱਤਿਆਭਾਮਾ, (ਭੂਦੇਵੀ - ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ, ਨੇ ਮਦਦ ਲਈ ਸੱਤਿਆਭਾਮਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ।
ਸੱਤਿਆਭਾਮਾ ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਤਿਆਭਾਮਾ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਰਾਇਣਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨੇਯਾਸਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਲੜਾਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੜੀ ਗਈ। ਨਰਕਾਸੁਰ ਕੋਲ 11 ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਛੱਡੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮੂਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ 'ਮੁਰਾਰੀ' (ਮੁਰਾ ਦਾ ਕਾਤਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਰਕਾਸੁਰ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਬ੍ਰਹਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੇਅਸਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਨਰਕਾਸੁਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੇਵੀ ਕਾਮਾਖਿਆ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨਚੱਕਰ (ਚਰਚਾ) ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸਤਿਆਭਾਮਾ ਤੋਂ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਨਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ 'ਨਰਕ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ' ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਲੁੱਟ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਹਿਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਆਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕਾਮਾਖਿਆ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਚੁੱਪ ਗਵਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਥਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ, ਨਰਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਰੂਪ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਾਸਕ ਆਏ ਅਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਧਰਤੀ, ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਕਾਮਾਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਧਨ ਅਟੁੱਟ ਰਿਹਾ।
ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂਤਰਿਕ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਮਾਇਆ, "ਭਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੂਡ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉਸਨੂੰ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ ("ਇੱਛਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇਵੀ") ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਣ, ਯੋਗਿਨੀਤੰਤਰ ਅਤੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਕਾਲੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਇਸ ਆਇਤ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ:
"ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਾਖਿਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।"
ਕਾਮਾਖਿਆ ਮਹਾਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਉਹ ਦੁਰਗਾ ਨਾਲ ਵੀ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਆਮ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਤਰ ਕਾਮਾਖਿਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੇੜਲੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਟਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਅੱਠ ਅਵਤਾਰ ਹਨ ਗੁਪਤਕਮ, ਸ਼੍ਰੀਕਮਾ, ਵਿੰਧਿਆਵਾਸਿਨੀ, ਕੋਟਿਸ਼ਵਰੀ, ਵਨਦੁਰਗਾ, ਪਦਦੁਰਗਾ, ਦੀਰਘੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ।
ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਸ ਮਹਾਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਸ ਰੂਪ ਹਨ:
* ਕਾਲੀ, ਤਾਰਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸੁੰਦਰੀ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ, ਭੈਰਵੀ, ਛਿੰਨਮਸਤਾ, ਧੂਮਾਵਤੀ, ਬਗਲਾਮੁਖੀ, ਮਾਤੰਗੀ ਅਤੇ ਕਮਲਾ। ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਅੰਬੂਬਾਚੀ ਮੇਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਬੂਬਾਚੀ ਮੇਲਾ, ਜਿਸਨੂੰ "ਅਮੋਤੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। "ਅੰਬੂ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਾਣੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਬਾਚੀ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਗਣਾ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਦੌਰਾਨ, ਯੋਨੀ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਾਲ ਕੱਪੜਾ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਮੰਦਰ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ 'ਰਕਤ ਬਸਤਰ' (ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਕੱਪੜਾ) ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਬਾਰਕ ਭੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਡੂੰਘਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅੰਬੂਬਾਚੀ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ (ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ), ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੁਰਾ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰਜਸਵਲਾ (ਮਾਹਵਾਰੀ) ਹੋਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ 'ਸਿਨੋਬਰ' (Cinnabar/ਲੇਡ ਆਕਸਾਈਡ) ਵਰਗੇ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਲ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਸੰਧੂਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਧੂਰ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤਲਿੱਸਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ 'ਅੰਬੂਬਾਚੀ ਵਸਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬੇਸ਼ਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਕਰੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਹਵਾਲੇ (Documentary References):
Discovery Channel (India): "India's Holy Places" ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇ ਰਹਿਸਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Epic Channel: "Sharanam" ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਐਪੀਸੋਡ ਹੈ।
National Geographic: ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਵਿੱਦਿਆ 'ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਤੰਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਬੂਬਾਚੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਘੋਰੀ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਾਧਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਰ ਚੱਕਰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੌਰਵ ਹੈ।
ਕਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵਾਲਾਯ
ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਤ ਕਾਮਦੇਵ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੀਰਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਨੀਲਾਚਲ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਇਜ਼ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਮਾਖਿਆ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਛਾ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਮੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਨੀਲਾਚਲ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵਾਲਾਯ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਂ ਬਹਾਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਇੱਛਾ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਅਭਿਆਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਰੀਤਵ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਅਸਾਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਜ਼ਮੀਨੀ-ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ, ਅੰਤਰਾਲਾ, ਜਗਮੋਹਨ, ਭੋਗਮੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾਟਮੰਦਰ ਇਸਦੇ ਪੰਜ ਕਮਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ-ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅੱਠਭੁਜੀ ਗੁੰਬਦ ਹੈ।
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:
1. ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ (ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ)
ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੰਦਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ 'ਕਾਮਦੇਵ' ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਰਕਾਸੁਰ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨੀਲਾਂਚਲ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਸਨ।
2. ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ (8ਵੀਂ-9ਵੀਂ ਸਦੀ)
ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੂਤ 8ਵੀਂ ਜਾਂ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਮਲੇਛ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
3. ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਦਰ (16ਵੀਂ ਸਦੀ)
ਜਿਹੜਾ ਮੰਦਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਣ ਸਿਹਰਾ ਕੋਚ ਰਾਜਾ ਨਰ ਨਰਾਇਣ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1565 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਰ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਚਿਲਾਰਾਏ ਨੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਅਹੋਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੁਦਰ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀ।
16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਾਲਾਪਹਾੜ ਨਾਮ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੋਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨਰ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਭਰਾ ਚਿਲਾਰਾਏ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦਾ ਮੰਦਰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਉਣਗੇ। ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1565 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ।
ਰਾਜਾ ਨਰ ਨਰਾਇਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਚਿਲਾਰਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ (ਪੁਜਾਰੀ) ਕੇਂਦੁਕਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਭਗਤੀ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਹਾਣੀ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:
ਮਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦਾ ਨਾਚ
ਰਾਜੇ ਨਰ ਨਰਾਇਣਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਕੇਂਦੁਕਲਾ, ਮਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਇੰਨੀ ਸੱਚੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਆਰਤੀ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਚ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਸੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨਰ ਨਰਾਇਣ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕੇਂਦੁਕਲਾ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਦਿਖਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਕੇਂਦੁਕਲਾ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਰੀ ਰਾਹੀਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਨੇ ਨੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੇਂਦੁਕਲਾ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨਰ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ (ਖਾਨਦਾਨ) ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵੰਸ਼ਜ ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਲਾਂਚਲ ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਦੇਖੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਅੱਜ ਵੀ ਅਸਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਚ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਗੁਹਾਟੀ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਜਾ ਨਰ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ਚਿਲਾਰਾਏ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਤੀ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਤ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰ ਟੈਪੇਸਟ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹਨ।
