ਪੰਜ ਪੀਰ

 

ਪੰਜ ਪੀਰ

ਲੇਖਕ: #ਬਲਰਾਜ #ਸਿੰਘ #ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.

 

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਪੰਜ ਰਹੱਸਮਈ ਪੀਰਾਂ) ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਮਰ ਕਿੱਸੇ 'ਹੀਰ' ਵਿੱਚ 'ਪੰਜ ਪੀਰਾਂ' ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਹੱਸਮਈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪੰਜ ਪੀਰ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਹੀਰ' ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਂਝਾ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੰਝੀ (ਦਰਿਆ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੀਰਾਂ ਨੇ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਵਾਂਗ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ:

 

"ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਨੇ ਆਣ ਕੇ ਦਰਸ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਂਝੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਵਡਿਆਇਆ ਈ।"

 

ਜਦੋਂ ਰਾਂਝਾ ਬੇਲੇ (ਜੰਗਲ) ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

"ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਵਰ ਤੈਨੂੰ, ਹੀਰ ਰਾਂਝਣੇ ਦੀ ਹੋਈ ਸਹੀ ਜਾਣੀ।"

 

ਇਹ ਪੰਜ ਰਹੱਸਮਈ ਪੀਰਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

 

#1. ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ: 'ਖ਼ਿਜ਼ਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਹਰਾ' । ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਹਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ 'ਆਬ-ਏ-ਹਯਾਤ' (ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੀਰ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਨੂੰ 'ਜਿੰਦਾ ਪੀਰ' ਜਾਂ 'ਦਰਿਆਈ ਪੀਰ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਹੱਸਮਈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਸਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਸੂਰਤ ਅਲ-ਕਹਫ਼) ਵਿੱਚ ਇੱਕ 'ਨੇਕ ਬੰਦੇ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ (ਇਲਮ-ਏ-ਲਦੁੰਨੀ) ਸੀ। ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਹਸਤੀ ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ (ਅ.) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਰੱਬੀ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

 

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝਾ ਜਦੋਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ' ਦੀ ਓਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ "ਖ਼ਵਾਜਾ ਪੀਰ ਬੇੜਾ ਬੰਨੇ ਲਾਵੇ", ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

 

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁੱਖ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਟੇ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੀਤ ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਝੂਲੇਲਾਲ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

#2. ਸੱਯਦ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਬੁਖ਼ਾਰੀ : ਸੱਯਦ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਬੁਖ਼ਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ "ਮਖ਼ਦੂਮ ਜਹਾਨੀਆਂ ਜਹਾਂਗਸ਼ਤ" (ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਯਾਤਰੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਹਸਤੀ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੂਰੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1308 ਈਸਵੀ (707 ਹਿਜਰੀ) ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ (ਸ.) ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਹਜ਼ਰਤ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਸੁਰਖ਼-ਪੋਸ਼ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਨ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਜਹਾਂਗਸ਼ਤ' ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਕਾ, ਮਦੀਨਾ, ਇਰਾਕ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ।ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 36 ਵਾਰ ਹੱਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।

 

ਉਹ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੇਖ ਰੁਕਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਆਲਮ (ਮੁਲਤਾਨ) ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਰੀਅਤ (ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ) ਅਤੇ ਤਰੀਕਤ (ਸੂਫ਼ੀ ਮਾਰਗ) ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਲਾਮੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ "ਪੰਜ ਪੀਰਾਂ" ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਯਦ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬੜੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

#3. ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗੰਜਸ਼ਕਰ: ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਗੰਜਸ਼ਕਰ' (ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ।

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗੰਜਸ਼ਕਰ (1173–1266) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਸ਼ੇਖ਼-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ" ਅਤੇ "ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਕੋਠੀਵਾਲ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਖ਼ਵਾਜਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੇਲੇ (ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ) ਸਨ।

 

'ਗੰਜਸ਼ਕਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ"। ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਹਾਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ:

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸੱਲੇ (ਜਾਏ-ਨਮਾਜ਼) ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ੱਕਰ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਇਬਾਦਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਰੱਖਣੀ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪਰ ਰੱਬੀ ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸ਼ੱਕਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਮਿਠਾਸ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੰਜਸ਼ਕਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।

 

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਬੀ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਅਤੇ 4 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ, ਰੱਬੀ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

"ਫ਼ਰੀਦਾ ਜੇ ਤੂ ਅਕਲਿ ਲਤੀਫ਼ੁ ਕਾਲੇ ਲਿਖੁ ਨ ਲੇਖ ॥ ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ ਸਿਰੁ ਨੀਵਾਂ ਕਰਿ ਦੇਖੁ ॥"

 

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 12 ਸਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਲੱਕੜ (ਕਾਠ) ਦੀ ਰੋਟੀ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਖਾਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਪਾਕਪਟਨ (ਅਜੋਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 'ਅਜੋਧਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

 

ਉਹ ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਦੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੀਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲੇ ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ (ਦਿੱਲੀ) ਸਨ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 'ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ' ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

 

#4. ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ: ਸਹਿਵਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਸਿੰਧ) ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੀਰ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਝੂਲੇਲਾਲ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਸਤੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਲਾਲ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝੂਲੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਝੂਲਣਾ' ਜਾਂ 'ਲਹਿਰਾਉਣਾ'। ਰੂਹਾਨੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਸ ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਰੱਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਾ (ਝੂਲਾ) ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਝੂਲੇਲਾਲ' ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਲਾਲ ਸ਼ਬਦ ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ ਦੇ ਲਾਲ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਲਾਲ (ਲਾਲੀ) ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਲਾਲ' ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਝਲਕਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼'। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਉਡਾਣ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਕਲੰਦਰ ਉਹ ਸੂਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

 

ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ (1177–1274) ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਉਸਮਾਨ ਮਰਵੰਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਮਸਤੀ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ "ਕਲੰਦਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਪੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਚਾਰ ਯਾਰ' (ਚਾਰ ਦੋਸਤ) ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ:

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗੰਜਸ਼ਕਰ

ਬਹਾਉਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਮੁਲਤਾਨੀ

ਸੱਯਦ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਬੁਖ਼ਾਰੀ

ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ

 

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਰਵੰਦ (ਈਰਾਨ/ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿੰਧ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਹਿਵਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

 

10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜੇ ਮਿਰਖ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਾਲਕ (ਉਦੇਰੋਲਾਲ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੱਛੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

 

ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨੱਚਣ ਵਾਲਾ ਸੂਫ਼ੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਧਮਾਲ ਹੈ ਜੋ ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਧਮਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਮਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। "ਦਮਾਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ": ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਾਲੀ "ਓ ਲਾਲ ਮੇਰੀ ਪਤ ਰੱਖੀਓ ਬਲਾ ਝੂਲੇਲਾਲਣ..." ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ "ਪਤ ਰੱਖੀਓ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣਾ"। ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੀਰਾਂ (ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉਦੀਨ, ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

 

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਸਹਿਵਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 'ਉਰਸ' (ਮੇਲੇ) 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਝੂਲੇਲਾਲ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ 'ਝੂਲੇਲਾਲ' ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ (ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਾ) ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹਨ। ਝੂਲੇਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਿੰਧੀ ਭਾਈਚਾਰਾ 'ਚੇਟੀ ਚੰਡ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।

 

#5. ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ : ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਗ਼ੌਸ-ਉਲ-ਆਜ਼ਮ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।

ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ (1170–1262) ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਬਹਾ-ਉਦ-ਦੀਨ" (ਧਰਮ ਦੀ ਚਮਕ) ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

 

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਟ ਕਹਰੋਰ (ਲੇਹੜਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਮੱਕੇ ਦੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਲਤਾਨ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਹਾਬੁਦੀਨ ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 17 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ (ਰੂਹਾਨੀ ਡਿਗਰੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸੀ।

 

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਲਤਾਨ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਦਰੱਸਾ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਲਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਨਕਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

 

ਬਹਾਉਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਜੀ ਦਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੂਹਾਨੀ ਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ (Fort Kohna) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕੰਮ ਮੁਲਤਾਨੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਵਲੀ" ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਕਸਰ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਬਰਕਤ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

 

ਇਹ ਸਨ ਉਹ ਪੰਜ ਪੀਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੰਜ ਪੀਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ 'ਪੀਰ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ:

 

#1-ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗੰਜਸ਼ਕਰ: ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ "ਪਿਤਾਮਾ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਪਾਕਪਟਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੈ।

 

#2-ਸਾਂਈ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ: ਕਸੂਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀਆਂ "ਕਾਫ਼ੀਆਂ" ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ।

 

#3-ਪੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ: ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ 'ਹੀਰ' ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

 

#4-ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ : ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ "ਹੂ" ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਵਰਤਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਹਨ।

 

#5-ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ: ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ "ਮੇਲਾ ਚਿਰਾਗ਼ਾਂ" ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।