ਯੋਗ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਮੁਦਰਾ

 ਯੋਗ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਮੁਦਰਾ (Anjali Mudra)

ਲੇਖਕ: #ਬਲਰਾਜ #ਸਿੰਘ #ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.

 

ਅੰਜਲੀ ਮੁਦਰਾ (Anjali Mudra) ਮੁਦਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅੰਜਲੀ ਮੁਦਰਾ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਨਮਸਕਾਰ ਮੁਦਰਾ' ਜਾਂ 'ਪ੍ਰਣਾਮ ਮੁਦਰਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਆਮ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ। 'ਅੰਜਲੀ' ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ 'ਭੇਟਾ' (offering) ਅਤੇ 'ਮੁਦਰਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਮੋਹਰ' ਜਾਂ 'ਚਿੰਨ੍ਹ'। ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਥੇਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾ ਲਗਾਓ; ਦਬਾਅ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ 2 ਤੋਂ 5 ਮਿੰਟ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

 

 ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ 'ਨਮਸਤੇ' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰਲੀ ਦੈਵੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।"

 

ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਅਨਾਹਤ ਚੱਕਰ (ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਆਸਣ (ਜਿਵੇਂ ਸੁਖਾਸਣ, ਪਦਮਾਸਣ ਜਾਂ ਤਾੜਾਸਣ) ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠੋ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋ। ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ (ਹਿਰਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ) ਰੱਖੋ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਥੇਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡੋ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅਣਖਿੜਿਆ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੋਵੇ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਦੀ ਹੱਡੀ (sternum) ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਛੂਹੋ। ਅੱਖਾਂ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸਾਹਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ ਲਗਾਓ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁੱਟਾਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਲਚਕਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

 

ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ (ਚੱਕਰਾਂ) 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:

1. ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ (Heart Level)

ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ 'ਨਮਸਕਾਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਅਨਾਹਤ ਚੱਕਰ (Anahata Chakra) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

2. ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ (Forehead Level)

ਜਦੋਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਤੀਜੀ ਅੱਖ) ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ (Ajna Chakra) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਝ-ਬੂਝ (Intuition), ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ (Above the Head)

ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ 'ਉਰਧਵ ਹਸਤਾਸਣ' (Urdhva Hastasana) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹੱਥ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਹਸਰਾਰ ਚੱਕਰ (Sahasrara Chakra - Crown Chakra) ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

4. ਪਿੱਠ ਦੇ ਪਿੱਛੇ (Reverse Prayer Pose / Paschima Namaskarasana)

ਜਦੋਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜੋ। ਇਹ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ (Chest Opener), ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਢਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਟਾਂ ਦੀ ਜਕੜਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ (Posture) ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।