ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼!

 ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼!

-ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.

ਸਾਂਬ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂਬਵਤੀ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਧੀ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਖੁਦ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੁੱਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੀ ਜੰਗ ਖਤਮ ਹੋਏ 36 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਕਾ ਆਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ (ਠੱਠਾ) ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ।

ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਕੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ — "ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ! ਸਾਡੀ ਇਹ ਸਖੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਰਵ-ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਲੜਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਲੜਕੀ?"

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਨਾਦਾਨੀ ਸਮਝਿਆ, ਪਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ — "ਓ ਮੂਰਖੋ! ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਠੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਾਹ, ਤੇਰੀ ਇਸ ਸਖੀ ਦੇ ਪੇਟੋਂ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਮੂਸਲ (ਗਦਾ/ਗੁਲੱਥ) ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।"

ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਸਰਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਅਜੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤ ਪੀੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੂਸਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਉਸ ਮੂਸਲ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।

ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਧਾਮ ਗਮਨ (ਨਿਰਵਾਣ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਮੂਸਲ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ (ਚੂਰਨ ਬਣਾ ਕੇ) ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਾ ਰਹੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤਾਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।

ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਸਲ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਚੂਰਨ ਤੋਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਿੰਨੀ ਤਿੱਖੀ ਘਾਹ (ਐਰਾਕਾ ਘਾਹ) ਉੱਗ ਆਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਕਾ ਵਾਸੀ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਕਿਵੇਂ ਉੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ। (ਮੂਸਲ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੁਕੜਾ ਜੋ ਪੀਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੱਛੀ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਦੀ ਨੋਕ ਬਣਾਈ।)

ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਉਤਸਵ ਲਈ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਾਬ (ਮਦਿਰਾ) ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਓ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਦੋਵੇਂ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭੀੜ ਤੋਂ ਅੱਗੋਂ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਤਿਯਕੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ — "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਇਹ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੌਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੜੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਇਹ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਮਹਾਰਥੀ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾਲ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ/ਸਿਬਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਤੇ ਪਏ ਉਪ-ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ 'ਤੇ ਵੀ ਅੱਜ ਇਹ ਬੇਸ਼ਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ।"

ਸਾਤਿਯਕੀ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਯਾਦਵ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ 'ਤੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ।

ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਪਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ — "ਓ ਕਾਇਰ! ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵੀ ਜਗ-ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਭੂਰਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦਾ ਛਲ ਨਾਲ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਦੋਂ ਦਾ ਨਰਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।" ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਹੁਣ ਯਾਦਵ ਸਾਤਿਯਕੀ 'ਤੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ।

ਤਾਂ ਸਾਤਿਯਕੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ — "ਹੇ ਪਾਪੀ! ਤੂੰ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਹੁਰੇ/ਪਿਤਾ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਤਿਆਭਾਮਾ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਸਾਤਿਯਕੀ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ — "ਮਹਾਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਭੂਰਿਸ਼੍ਰਵਾ ਨੇ ਤੇਰੇ 10 ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?"

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਾਤਿਯਕੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਅੱਗੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉੱਥੇ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜਾ ਮਚ ਗਿਆ। ਸਾਤਿਯਕੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੀਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਤਲ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵ ਦੋ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ 'ਤੇ ਭੋਜਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਕੁੱਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਤਿਯਕੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਤਿਯਕੀ ਦੀ ਜਾਨ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਤਸਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ (ਹਥਿਆਰ) ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਉੱਗੀ ਉਹ ਤਿੱਖੀ ਘਾਹ ਉਖਾੜ-ਉਖਾੜ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਘਾਹ ਪੱਤੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੂਸਲ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਘਾਹ ਉਖਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ)।

ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੇ ਯਾਦਵ ਕੁੱਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਖੀ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ (ਜਲ-ਸਮਾਧੀ/ਯੋਗ ਸਮਾਧੀ ਲੈ ਲਈ)।

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਲੇਟ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਜਰਾ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਪਦਮ (ਚਰਨ) ਨੂੰ ਹਿਰਨ ਦੀ ਅੱਖ/ਕਸਤੂਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ (ਜ਼ਰੀਆ) ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਬੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਲੌਟ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਬ ਦੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਾਕ ਨੇ ਪੂਰੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਂਬ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ 'ਤੇ ਘਮੰਡ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਚਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋੜ੍ਹ (ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ) ਹੋਣ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਂਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਾਂਬ ਨੇ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 12 ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋਇਆ।

ਸਾਂਬ ਨੇ ਹੀ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਕੋਣਾਰਕ (ਸੂਰਯ ਮੰਦਰ) ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਦਿਤਿਆ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਸ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰਸ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੋਤੇ (ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ "ਵਜ੍ਰਨਾਭ" ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦੁਆਰਕਾ ਆ ਕੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਨਾਭ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ (ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਦੇ ਮਥੁਰਾ-ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ (ਜਿਵੇਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਵਜ੍ਰਨਾਭ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੁਆਰਕਾ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਬਚੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ (ਦਿੱਲੀ) ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਭੀਰਾਂ ਜੰਗਲੀ ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕਾਫਲੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਰਜੁਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਗਾਂਡੀਵ' ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕੇ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਗਾਂਡੀਵ ਵੀ ਇੱਕ ਆਮ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਡੁੱਬਣ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਮਧਾਮ ਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਕੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੋਤੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ (ਅਭਿਮੰਨਿਊ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਰਾਜ-ਪਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ('ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ') 'ਤੇ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ 'ਜਰਾ' ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਭਰਾ ਬਾਲੀ ਸੀ।

ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਛਿਪ ਕੇ ਬਾਲੀ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਸਨ) ਨੇ ਜਰਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਤੀਰ ਖਾ ਕੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਰੀਰ ਦਿਵਯ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦਾ ਤਲਵਾ (ਚਰਨ ਕਮਲ) ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ਸਤਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। 'ਜਰਾ' ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਤੀਰ ਠੀਕ ਉਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਪਰਮਧਾਮ ਗਮਨ ਲਈ ਨਿਮਿੱਤ (ਜ਼ਰੀਆ) ਬਣਾਇਆ।

ਭਾਲਕਾ ਤੀਰਥ (ਵੇਰਾਵਲ, ਗੁਜਰਾਤ) ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਰਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਦੇਹੋਤਸਰਗ ਤੀਰਥ ਹਿਰਨ, ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਵਤਾਰੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਦੁਆਰਕਾ ਨਗਰੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਧਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣਗੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਦੁਆਰਕਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਗੇ।

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਛੱਡੀ, ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਧ ਗਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਦੁਆਰਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲਿਆ।

ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਤੱਟ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਭੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਪੁਰਾਣਿਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਿੰਦੂ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅਵਤਾਰੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਛਿਣ ਤੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 'ਕਲਿਯੁਗ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।